اثر کتاب مقدس بر ارزش برابر انسان‌ها در تاریخ تمدن غرب (بخش اول)

اثر کتاب مقدس بر ارزش برابر انسان‌ها در تاریخ تمدن غرب (بخش اول)

تعالیم کتاب مقدس اعلام می‌کند که ارزش انسان از ثروت، نژاد، جنسیت، توانایی جسمی، موقعیت اجتماعی یا سودمندی اقتصادی او نمی‌آید، بلکه از آفرینش او به صورت خدا سرچشمه می‌گیرد. همچنین، خدا خون انسان را امری مقدس می‌شمارد؛ زیرا انسان حامل تصویر اوست.

“هر که خون انسانی را بريزد، خون او نيز به دست انسان ريخته خواهد شد؛ زيرا خدا انسان را به صورت خود آفريد” (پیدایش ۹: ۶).

این اصل در تاریخ غرب فوراً و به‌طور کامل اجرا نشد. جوامعی که خود را مسیحی می‌نامیدند، بارها با برده‌داری، استعمار، تبعیض، خشونت و ستم برخلاف انجیل عمل کردند. بااین‌حال، همین حقیقت کتاب‌مقدسی بارها معیار اصلاح، اعتراض و دگرگونی شد: انسان را نمی‌توان صرفاً کالا، ابزار تولید، ملکِ دیگری یا عضو کم‌ارزش یک طبقه دانست.

۱. زمینه رومی: انسان به‌مثابه مالکیت یا ابزار

در امپراتوری روم، منزلت اشخاص به‌شدت به شهروندی، آزادی، جنسیت، طبقه و قدرت خانواده وابسته بود. پدر خانواده اختیار بسیار گسترده‌ای بر اعضای خانه داشت. رها کردن نوزاد ناخواسته، به‌ویژه دختران یا کودکان دارای ناتوانی، پدیده‌ای شناخته‌شده بود. بردگان نیز غالباً در قانون، ملک ارباب به‌شمار می‌رفتند.

مسیحیان نخستین با این نگاه مخالفت کردند. آنان انسان را آفریده خدای یگانه می‌دانستند و در جماعت کلیسایی، فقیر و ثروتمند، آزاد و برده، زن و مرد، کنار هم در عبادت و شام خداوند شرکت می‌کردند. این واقعیت، اگرچه نظام برده‌داری را در یک روز برنینداخت، تصور رایج درباره ارزش انسان را از درون به چالش کشید.

۲. مخالفت مسیحیان نخستین با کشتن کودکان و رها کردن نوزادان

یکی از نخستین جلوه‌های عملی این تعلیم، مخالفت با کشتن جنین، کشتن نوزاد و رها کردن کودکان بود.

نوشته‌ای مسیحی به نام «دیداخه»، که معمولاً به اواخر قرن نخست یا آغاز قرن دوم میلادی نسبت داده می‌شود، کشتن کودک پیش یا پس از تولد را ممنوع می‌کرد. «رساله برنابا» نیز در حدود آغاز قرن دوم، همین محکومیت را تکرار کرد.

ژوستین شهید، متفکر مسیحی قرن دوم که حدود سال‌های ۱۰۰ تا ۱۶۵ میلادی زندگی کرد، توضیح داد که مسیحیان کودکان خود را رها نمی‌کنند؛ زیرا این عمل را هم گناه و هم زمینه‌ساز بهره‌کشی جنسی از کودکان می‌دانستند.

پس از قانونی شدن مسیحیت در سال ۳۱۳ میلادی، قوانین امپراتوری روم به‌تدریج در جهت حمایت بیشتر از کودکان حرکت کرد. در سال ۳۷۴ میلادی، کشتن نوزاد در امپراتوری جرم شناخته شد. این تغییر به‌تنهایی حاصل ایمان مسیحی نبود، اما فشار اخلاقی ناشی از تعالیم کلیسا در آن اثر داشت.

۳. مراقبت از فقرا، بیماران و کسانی که سود اقتصادی نداشتند

در تمدن باستان، مراقبت سازمان‌یافته از بیمارانی که توان پرداخت نداشتند بسیار محدود بود. مسیحیان بر پایه فرمان محبت به همسایه، خدمت به بیمار و فقیر را وظیفه‌ای الهی می‌دانستند، نه صرفاً کاری اختیاری برای کسب افتخار اجتماعی.

در سال ۳۶۹ میلادی، باسیلیوس قیصریه، که حدود سال‌های ۳۳۰ تا ۳۷۹ زندگی کرد، مجموعه‌ای بزرگ برای خدمت به نیازمندان در قیصریه بنیاد نهاد که بعدها به «باسیلیاد» شهرت یافت. این مجموعه شامل مکان‌هایی برای درمان بیماران، نگهداری از فقرا، مسافران و مبتلایان به بیماری‌های واگیردار بود.

باسیلیوس به‌ویژه با طرد جذامیان مخالفت می‌کرد. در آن زمان، بسیاری جذامیان را از جامعه دور می‌کردند، اما او تأکید داشت که بیماری، تصویر خدا را از انسان پاک نمی‌کند. این نگرش بعدها در شکل‌گیری بیمارستان‌ها، آسایشگاه‌ها و نهادهای خیریه در شرق و غرب مسیحی اثر گذاشت.

فابیولا، بانوی رومی مسیحی که در سال ۳۹۹ میلادی درگذشت، در رم مکانی برای پذیرش و درمان بیماران نیازمند ایجاد کرد. او نمونه‌ای از زنانی بود که ایمان مسیحی آنان را به خدمت عمومی و مراقبت از آسیب‌پذیرترین افراد جامعه برانگیخت.

۴. محدود شدن قدرت سیاسی در برابر قانون اخلاقی

کتاب مقدس پادشاهان و حاکمان را نیز زیر داوری خدا قرار می‌دهد. بنابراین، قدرت سیاسی مطلق و مقدس نیست. این اندیشه در تاریخ غرب اهمیت بسیار داشت؛ زیرا به‌تدریج این اصل را تقویت کرد که فرمانروا نیز باید پاسخ‌گو باشد.

نمونه مشهور آن آمبروز، اسقف میلان است که حدود سال‌های ۳۳۹ تا ۳۹۷ میلادی زندگی کرد. در سال ۳۹۰ میلادی، پس از کشتار مردم تسالونیکی به فرمان امپراتور تئودوسیوس یکم، آمبروز از امپراتور خواست توبه کند و تا پیش از توبه، او را از مشارکت در آیین عشای ربانی بازداشت.

اهمیت این رویداد در آن بود که اسقف به امپراتور یادآوری کرد خون انسان‌ها بی‌اهمیت نیست و تاج‌وتخت، کسی را بالاتر از داوری اخلاقی خدا قرار نمی‌دهد. این اصل بعدها در رشد اندیشه حکومت محدود، مسئولیت‌پذیری حاکمان و برتری قانون بر اراده شخصی فرمانروا اثر گذاشت.

۵. نقد مسیحی برده‌داری

در جهان باستان، برده‌داری نهادی فراگیر بود. عهد جدید به مسیحیان فرمان نمی‌دهد که با خشونت نظام سیاسی را سرنگون کنند، اما بنیان فکری آن را متزلزل می‌سازد: برده و آزاد هر دو انسان‌اند، هر دو در برابر خدا مسئول‌اند و هر دو می‌توانند وارث فیض خدا باشند.

گریگوری نیسا، الهی‌دان مسیحی قرن چهارم، که حدود سال‌های ۳۳۵ تا ۳۹۵ میلادی زندگی کرد، از صریح‌ترین منتقدان برده‌داری در دنیای باستان بود. او در یکی از موعظه‌های خود، احتمالاً در حدود سال ۳۷۹ میلادی، پرسید چگونه ممکن است انسانی که به صورت خدا آفریده شده است، به مالکیت انسان دیگری درآید. او خریدوفروش انسان را تعرض به حاکمیت خدا بر انسان دانست.

این اعتراض در زمان خود به لغو فوری برده‌داری نینجامید؛ بااین‌حال، از نظر تاریخی بسیار مهم است، زیرا اعلام می‌کرد انسان چیزی نیست که بتوان بر آن قیمت گذاشت.

۶. قرون وسطی: آزادی تدریجی افراد و گسترش مسئولیت اجتماعی

در اروپای قرون وسطی، برده‌داری باستانی در بسیاری از مناطق به نظام رعیتی تبدیل شد؛ نظامی که خود نیز اغلب ناعادلانه و محدودکننده بود. بااین‌حال، کلیساها و صومعه‌ها در برخی مناطق به آزادی بردگان، خرید آزادی آنان و حمایت از فقرا کمک کردند.

در سال ۱۱۰۲ میلادی، شورای کلیسایی لندن تجارت برده در انگلستان را محکوم کرد. این تصمیم به معنای پایان فوری همه اشکال اسارت نبود، اما نشان می‌داد فروش انسان به‌عنوان کالا، با وجدان مسیحی ناسازگار شناخته می‌شود.

همچنین، مدارس وابسته به کلیسا و صومعه‌ها امکان آموزش را، هرچند به‌طور محدود، برای گروه‌هایی فراتر از اشراف فراهم کردند. پیدایش دانشگاه‌هایی مانند بولونیا، پاریس و آکسفورد در سده‌های دوازدهم و سیزدهم، با نهادهای کلیسایی و اندیشه مسیحی پیوند نزدیک داشت. این گسترش آموزش، بعدها به رشد آگاهی حقوقی و اخلاقی درباره ارزش افراد کمک کرد.

۷. دفاع از بومیان قاره آمریکا

پس از آغاز استعمار قاره آمریکا در اواخر قرن پانزدهم، بسیاری از استعمارگران اروپایی با مردم بومی رفتارهای بی‌رحمانه و غارتگرانه داشتند. اما شماری از متفکران و رهبران مسیحی، با استناد به آفرینش همه انسان‌ها به صورت خدا، با این ستم مخالفت کردند.

برای نمونه:

• بارتولومه د لاس کاساس، کشیش دومینیکن اسپانیایی که از سال ۱۴۸۴ تا ۱۵۶۶ میلادی زندگی کرد، ابتدا خود در نظام استعماری حضور داشت، اما بعدها توبه کرد و به مدافعی سرسخت برای مردم بومی تبدیل شد. او در نوشته‌های خود، از جمله در سال ۱۵۵۲ میلادی، خشونت‌های استعمارگران را افشا کرد و تأکید نمود که بومیان انسان‌هایی عقلانی، دارای کرامت و شایسته برخورد عادلانه‌اند.
• فرانسیسکو د ویتوریا، الهی‌دان اسپانیایی که از حدود ۱۴۸۳ تا ۱۵۴۶ میلادی زندگی کرد، در درس‌گفتارهای خود در سال ۱۵۳۹ میلادی استدلال کرد که مردم بومی مالک حقیقی زمین‌ها و دارایی‌های خود هستند و صرف تفاوت دینی یا فرهنگی، مجوز سلب حقوق آنان نیست. اندیشه او در شکل‌گیری مباحث بعدی درباره حقوق ملت‌ها و حقوق بین‌الملل اثر گذاشت.

پژوهشی از خدمات پرپاسخ