آگوستین قدیس و کاتولیسیسم امروزی: شباهت‌ها و تفاوت‌ها

آگوستین قدیس و کاتولیسیسم امروزی: شباهت‌ها و تفاوت‌ها

برای فهم درست این موضوع، باید میان سه چیز تفاوت بگذاریم: ایمان مشترکِ کلیسای نخستین، آموزه‌های شخصی آگوستین، و آموزه‌هایی که کلیسای کاتولیک روم در سده‌های بعد به‌صورت رسمی و جزمی تعریف کرد.

آگوستین در سال‌های حدود ۳۵۴ تا ۴۳۰ میلادی زندگی می‌کرد؛ یعنی پیش از جدایی رسمی کلیسای شرق و غرب و بسیار پیش از اصلاحات پروتستانی. او اسقف شهر هیپو در شمال آفریقا بود و به کلیسای جامعِ آن زمان تعلق داشت. از این جهت، کاتولیک‌های امروز حق دارند او را یکی از پدران بزرگ سنت خود بدانند؛ اما درست نیست که تمام باورهای کاتولیک رومیِ امروز را بی‌کم‌وکاست به او نسبت دهیم.

– زمینه‌های توافق گسترده

آگوستین در حقیقت‌های اساسی ایمان مسیحی با کاتولیک‌ها، ارتدوکس‌ها و بسیاری از پروتستان‌ها هم‌نظر است:

– خدای یگانه، پدر، پسر و روح‌القدس است.
– عیسای مسیح خدای کامل و انسان کامل است.
– مرگ و رستاخیز مسیح برای نجات گناهکاران ضروری بود.
– انسان به سبب گناه، خود قادر نیست به‌وسیله شایستگی یا کوشش شخصی نزد خدا عادل شمرده شود.
– نجات از فیض خدا آغاز می‌شود و انسان کاملاً به رحمت خدا وابسته است.
– کلیسا برای تعلیم، پرستش، شبانی و رشد ایمانداران اهمیت دارد.
– تعمید و شام خداوند آیین‌هایی جدی و مقدس‌اند، نه کارهایی بی‌معنا.

آگوستین به‌ویژه در مخالفت با شخصی به نام پلاگیوس، بر این نکته پافشاری کرد که انسانِ سقوط‌کرده بدون فیض خدا نمی‌تواند به‌درستی خدا را بجوید، نیکویی حقیقی را انجام دهد، یا خود را نجات دهد. این تأکید او بسیار کتاب‌مقدسی و مهم بود.

– فیض، ارادهٔ انسان و نجات

اینجا شاید مهم‌ترین نقطهٔ آگوستین باشد. او تعلیم می‌داد که نجات از ابتدا تا انتها کار فیض خداست. حتی ایمان آوردن انسان نیز نتیجهٔ عمل پیشین و توان‌بخش خدا در دل اوست. او گناه اولیه را واقعیتی عمیق می‌دانست که همه انسان‌ها را آلوده و ناتوان ساخته است.

کلیسای کاتولیک امروز نیز می‌گوید که آغاز نجات به فیض خدا وابسته است و انسان نمی‌تواند بدون فیض خدا نجات یابد. اما در طول تاریخ، الاهیات کاتولیکی بیشتر بر همکاری انسان با فیض تأکید کرده است. در مقابل، آگوستین در برخی نوشته‌های خود چنان نیرومند بر انتخاب و فیض مؤثر خدا تأکید می‌کند که بعدها اندیشمندانی مانند لوتر و کالون نیز از او بسیار بهره گرفتند.

پس می‌توان گفت کاتولیک‌ها و پروتستان‌ها هر دو آگوستین را از خود می‌دانند، اما بر بخش‌های متفاوتی از نوشته‌های او تکیه می‌کنند. کاتولیک‌ها بیشتر بر تأکید او بر کلیسا، آیین‌ها، محبت و رشد در تقدس توجه می‌کنند؛ پروتستان‌ها بیشتر بر فیض، گناه اولیه، ناتوانی انسان و تقدم عمل خدا در نجات.

– کلیسا و اقتدار آن

آگوستین جایگاه بلندی برای کلیسا قائل بود. او کلیسا را جامعه‌ای دیدنی از ایمانداران، محل تعلیم حقیقت و فضایی برای دریافت فیض خدا می‌دانست. او همچنین با فرقه‌هایی که از کلیسای جامع جدا شده بودند مخالفت می‌کرد.

بااین‌حال، این موضوع به معنای آن نیست که او دقیقاً به آموزهٔ امروزیِ اقتدار پاپ ایمان داشت. در زمان آگوستین، اسقف روم محترم بود و جایگاه مهمی داشت، اما ساختار متمرکز و گستردهٔ اقتدار پاپی که در کاتولیسیسم رومی امروز دیده می‌شود، به شکل کنونی وجود نداشت.

آگوستین نمی‌گفت که هر سخن پاپ خطاناپذیر است یا پاپ به‌تنهایی مرجع نهایی و بی‌خطای همه کلیساست. آموزهٔ رسمیِ خطاناپذیری پاپ بسیار دیرتر، در سدهٔ نوزدهم، تعریف شد. بنابراین، نمی‌توان آن را مستقیماً به آگوستین نسبت داد.

– مریم و قدیسان

آگوستین به مریم، مادر زمینی عیسی، احترام فراوان می‌گذاشت و او را نمونه‌ای از ایمان و فروتنی می‌دید. او با حقیقت تولد باکره‌وار مسیح و با عنوان «مادر خداوند» برای مریم، در این معنا که کسی که مریم زایید واقعاً خدای مجسم بود، مخالفتی نداشت.

اما آموزه‌های کاتولیکیِ بعدی دربارهٔ مریم، مانند لقاح بی‌گناه و عروج جسمانی مریم، در نوشته‌های آگوستین به‌صورت آموزه‌هایی روشن و تثبیت‌شده دیده نمی‌شوند. حتی دربارهٔ بی‌گناهی کامل مریم، سخنان آگوستین با تعریف جزمیِ بعدی کاتولیک یکسان نیست.

همچنین آگوستین برای شهیدان و قدیسان احترام قائل بود و گزارش‌هایی از معجزات مرتبط با آنان نقل می‌کرد؛ ولی گسترش فراگیر دعا به قدیسان و نظام مفصل شفاعت آنان، در دوره‌های بعدی بیشتر شکل گرفت. کتاب‌مقدس روشن می‌سازد که تنها یک میانجی کامل میان خدا و انسان وجود دارد: عیسای مسیح. بنابراین، هیچ قدیس یا رهبر کلیسایی نمی‌تواند جایگاه یگانهٔ مسیح را بگیرد.

– برزخ

یکی از مواردی که ارتباط آگوستین با کاتولیسیسم بعدی دیده می‌شود، اندیشهٔ پاک‌شدن برخی ایمانداران پس از مرگ است. او گاهی احتمال نوعی پالایش پس از مرگ را مطرح می‌کرد، اما این مسئله در آثار او با قطعیت و تفصیل کامل بیان نشده است.

آموزهٔ برزخ در کاتولیسیسم رومی بعداً به شکلی بسیار نظام‌مندتر رشد کرد و با دعا برای مردگان و مفاهیم مربوط به کیفر موقت پیوند یافت. در نتیجه، می‌توان گفت آگوستین در شکل‌گیری این بحث اثر داشت، اما آموزهٔ رسمی و کاملِ امروزی را به همان صورت تعلیم نمی‌داد.

– آیین‌های کلیسایی

آگوستین برای تعمید ارزش بسیار بالایی قائل بود و آن را با پاک‌شدن از گناه اولیه مرتبط می‌دانست. او تعمید نوزادان را نیز می‌پذیرفت. در این زمینه با سنت کاتولیکی و ارتدوکسی هم‌سویی بیشتری دارد تا با بسیاری از کلیساهای پروتستان امروزی.

دربارهٔ شام خداوند نیز آگوستین حضور واقعی و روحانی مسیح را جدی می‌دانست، اما اصطلاح و دستگاه فلسفیِ «تبدل جوهر» که در کاتولیسیسم رومی برای توضیح تبدیل نان و شراب به کار می‌رود، قرن‌ها پس از او صورت‌بندی شد. بنابراین نباید اصطلاحات و تعریف‌های قرون وسطایی را مستقیماً در دهان او گذاشت.

– آیا آگوستین بیشتر کاتولیک بود یا پروتستان؟

این پرسش از نظر تاریخی کمی نادرست است، زیرا آگوستین پیش از پیدایش کاتولیک رومیِ مدرن و پیش از پیدایش پروتستانتیسم زیست. او نه «پروتستان» بود و نه دقیقاً «کاتولیک رومی» به معنای امروزی.

او پدری از کلیسای اولیه بود که هم کاتولیک‌ها، هم ارتدوکس‌ها و هم پروتستان‌ها او را متفکری بزرگ می‌دانند. با این حال، هیچ پدر کلیسایی معیار نهایی حقیقت نیست. آگوستین نیز، با همه عظمت فکری و محبتش به خدا، انسانی خطاپذیر بود و خودِ او نیز این را می‌پذیرفت.

– جمع‌بندی

آگوستین با کاتولیسیسم امروزی در موارد بنیادی بسیاری همسو است: تثلیث، الوهیت مسیح، گناه اولیه، اهمیت کلیسا، تعمید، فیض و نیاز انسان به نجات. اما در موضوعاتی مانند اقتدار مطلق پاپ، لقاح بی‌گناه مریم، عروج مریم، تعریف نظام‌مند برزخ و صورت‌بندی قرون وسطاییِ آیین‌ها، نمی‌توان گفت او دقیقاً همان باورهای کاتولیک روم امروز را داشت.

بزرگ‌ترین میراث آگوستین این حقیقت است که دل انسان تا در خدا آرام نگیرد، آرامش حقیقی نمی‌یابد؛ و نجات، پیش از هر چیز، هدیهٔ فیض خدا در عیسی مسیح است.

پژوهشی از خدمات پرپاسخ