اثر کتاب مقدس در شکل‌گیری خیریه و درمان در تاریخ تمدن غرب (بخش اول)

اثر کتاب مقدس در شکل‌گیری خیریه و درمان در تاریخ تمدن غرب (بخش اول)

تعالیم کتاب مقدس خدمت به فقیر، بیمار، بیوه، یتیم، غریب و شخص ناتوان را امری حاشیه‌ای نمی‌داند، بلکه آن را بخشی ضروری از محبت به خدا و همسایه قرار می‌دهد. این اصل، به‌ویژه از طریق کلیسا، بر پیدایش بیمارستان‌ها، سرپناه‌ها، پرورشگاه‌ها، مراکز رسیدگی به بیماران، انجمن‌های خیریه و اصلاحات اجتماعی در اروپا و آمریکای شمالی اثر ژرف گذاشت.

کلیسای نخستین برای رسیدگی منظم به نیازمندان، افرادی را برای توزیع عادلانه خوراک و کمک‌ها برگزید (اعمال رسولان ۶: ۱ تا ۶).

۱. زمینه باستانی: تفاوت خدمت مسیحی با نیکوکاری یونانی و رومی

در جهان یونانی و رومی، کمک‌های مالی گاه وجود داشت، اما معمولاً با هدف کسب شهرت، نفوذ سیاسی یا جلب حمایت مردم انجام می‌شد. ثروتمندان ممکن بود ساختمان عمومی، حمام، جشن یا بازی‌های نمایشی تأمین کنند؛ اما مراقبت سازمان‌یافته و پایدار از فقیران، بیماران لاعلاج، کودکان رهاشده و افراد بی‌پناه، جایگاهی مرکزی نداشت.

در مقابل، تعالیم کتاب مقدس ارزش انسان را به دارایی، شهروندی، نژاد، توانایی جسمی یا سودمندی اقتصادی وابسته نمی‌داند. هر انسان آفریده خداست و نیازمند، شخصی است که باید با رحمت و عدالت با او رفتار شود. این نگاه سبب شد کلیسا نه فقط برای اعضای ثروتمند و بانفوذ، بلکه برای کسانی که در جامعه نادیده گرفته می‌شدند، مسئولیت عملی احساس کند.

۲. کلیسای نخستین و سازمان‌دهی کمک به نیازمندان

از قرن نخست میلادی، کلیساها برای بیوه‌زنان، یتیمان، فقرا، زندانیان، بیماران و مسافران نیازمند کمک جمع‌آوری می‌کردند. در اورشلیم، افزایش شمار ایمانداران باعث شد توزیع خوراک میان بیوه‌زنان به ساختاری مشخص نیاز پیدا کند. انتخاب هفت خادم برای این کار، نمونه‌ای مهم از شکل‌گیری خدمت اجتماعی سازمان‌یافته در تاریخ کلیساست.

در اواخر قرن دوم میلادی، ترتولیان، نویسنده مسیحی اهل کارتاژ در شمال آفریقا، توضیح داد که مسیحیان برای کمک به فقرا، یتیمان، سالمندان، شکسته‌کشتی‌شدگان، زندانیان و افراد بی‌پناه، پول جمع می‌کنند. این کمک‌ها نه برای نمایش، بلکه به عنوان وظیفه محبت مسیحی انجام می‌شد.

در حدود سال ۱۵۰ میلادی نیز ژوستین شهید در رم نوشت که مسیحیان پس از گردهمایی عبادتی، هدایای خود را نزد رهبر کلیسا می‌آوردند و آن هدایا برای یتیمان، بیوه‌زنان، بیماران، زندانیان و غریبان مصرف می‌شد.

۳. خدمت مسیحیان در زمان همه‌گیری‌ها

یکی از مهم‌ترین عوامل گسترش خدمت خیریه مسیحی، رفتار آنان در دوران بیماری‌های فراگیر بود. در جهان باستان، هنگامی که بیماری‌های مرگبار شیوع می‌یافت، مردم گاه بیماران، سالمندان و حتی اعضای خانواده خود را رها می‌کردند تا از سرایت بیماری بگریزند.

در همه‌گیری بزرگ حدود سال ۲۵۰ میلادی، که معمولاً «طاعون سیپریان» نامیده می‌شود، سیپریان، اسقف کارتاژ، مسیحیان را فراخواند تا از بیماران مراقبت کنند؛ نه فقط از برادران و خواهران ایمانی خود، بلکه از دیگر مردم نیز. او خدمت به بیمار و دشمن را نشانه محبت مسیحی می‌دانست.

دیونیسیوس، اسقف اسکندریه، درباره همه‌گیری سال‌های حدود ۲۵۰ تا ۲۷۰ میلادی نوشت که بسیاری از مسیحیان با خطرپذیری از بیماران مراقبت کردند، بدن مردگان را دفن نمودند و جان خود را در این راه از دست دادند. او این رفتار را در برابر کسانی قرار داد که بیماران را رها می‌کردند.

این خدمت عملی باعث شد محبت مسیحی در شهرهای امپراتوری روم دیده شود. مردم دریافتند که پیروان مسیح تنها درباره محبت سخن نمی‌گویند، بلکه در هنگام خطر نیز به نیازمندان خدمت می‌کنند.

۴. باسیل قیصریه و پیدایش مجموعه درمانی بزرگ در قرن چهارم

یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های تاریخ خدمت درمانی مسیحی، باسیل بزرگ بود. او در حدود سال ۳۳۰ میلادی در قیصریه کاپادوکیه، در آسیای صغیر، متولد شد و بعدها اسقف قیصریه شد.

در سال‌های حدود ۳۶۸ تا ۳۷۲ میلادی، باسیل مجموعه‌ای بزرگ برای خدمت به فقرا، بیماران، مسافران و جذامیان بنیان نهاد که بعدها به نام «باسیلیاد» شناخته شد. این مجموعه در نزدیکی قیصریه قرار داشت و تنها یک ساختمان نبود؛ بلکه شامل محل اقامت مسافران، پناهگاه فقرا، امکانات درمانی و مکانی برای مراقبت از جذامیان بود.

در آن زمان، جذام‌زدگان غالباً از جامعه طرد می‌شدند. باسیل نه تنها برای آنان امکانات فراهم کرد، بلکه شخصاً با آنان ملاقات می‌کرد و برادرانه خدمت می‌نمود. این رفتار، اعلام عملی این حقیقت بود که بیماری، فقر یا ظاهر جسمی، کرامت انسانی را از میان نمی‌برد.

باسیلیاد از نخستین نمونه‌های شناخته‌شده نهادی است که به شکل گسترده و سازمان‌یافته، هم پناهگاه، هم درمانگاه و هم مرکز خدمت اجتماعی بود. الگوی آن بر سراسر جهان مسیحی اثر گذاشت.

۵. فابیولا و نخستین بیمارستان عمومی در رم

فابیولا، بانوی مسیحی رومی، در اواخر قرن چهارم میلادی نقشی مهم در گسترش مراقبت درمانی داشت. او از خانواده‌ای ثروتمند بود، اما پس از توبه و بازگشت جدی به زندگی مسیحی، دارایی خود را برای کمک به نیازمندان به کار گرفت.

حدود سال ۳۹۰ میلادی، فابیولا در شهر رم بیمارستانی عمومی تأسیس کرد. جروم، عالم و مترجم بزرگ کتاب مقدس، درباره او نوشت که فابیولا بیماران رهاشده در خیابان‌ها را گرد می‌آورد؛ کسانی که از زخم‌ها، گرسنگی، ضعف و بیماری رنج می‌بردند و کسی از آنان مراقبت نمی‌کرد.

اهمیت کار فابیولا در این بود که درمان را از امتیازی برای ثروتمندان به خدمتی برای فقیران و افراد بی‌پناه تبدیل کرد. بیمارستان او مکانی برای مراقبت از کسانی بود که هیچ خانواده، ثروت یا پشتیبانی اجتماعی نداشتند.

۶. زنو، ژان کریسوستوم و خیریه شهری

ژان کریسوستوم، واعظ و اسقف قسطنطنیه، که حدود سال ۳۴۷ میلادی متولد شد، به دلیل سخنان پرقدرتش علیه حرص، تجمل‌گرایی و بی‌تفاوتی نسبت به فقرا شناخته می‌شود. او اعلام می‌کرد که ثروت موهبتی برای خدمت است، نه ابزاری برای خودنمایی.

کریسوستوم در انطاکیه و سپس در قسطنطنیه، کلیسا را به تأمین خوراک، پناهگاه و کمک برای فقرا فراخواند. او به‌ویژه از مسیحیان ثروتمند می‌خواست به جای هزینه‌های افراطی برای لباس، جشن و خانه‌های مجلل، نیازهای انسان‌های گرسنه را تأمین کنند.

در قسطنطنیه، که یکی از بزرگ‌ترین شهرهای جهان آن روز بود، شبکه‌هایی از کمک‌های کلیسایی برای فقرا، بیوه‌ها و مسافران شکل گرفت. این شبکه‌ها زمینه‌ای برای توسعه نهادهای خیریه در شهرهای اروپایی قرون بعدی فراهم آورد.

۷. صومعه‌ها و خدمات اجتماعی در اروپای غربی

پس از فروپاشی امپراتوری روم غربی در سال ۴۷۶ میلادی، بسیاری از ساختارهای شهری و خدمات عمومی تضعیف شد. در چنین شرایطی، صومعه‌ها و کلیساها به مراکز مهم آموزش، پناه، خوراک، درمان و نگهداری از نیازمندان تبدیل شدند.

بندیکت نرسیا، که حدود سال ۴۸۰ میلادی متولد شد، در حدود سال ۵۲۹ میلادی صومعه مونته کاسینو را در ایتالیا بنیان نهاد. «قاعده بندیکت» که برای زندگی صومعه‌ای نوشت، بر پذیرایی از میهمانان، مراقبت از بیماران و خدمت فروتنانه تأکید داشت. در این سنت، مهمان و فقیر باید همچون شخصی که خدا او را فرستاده است پذیرفته می‌شد.

صومعه‌های بندیکتی در ایتالیا، فرانسه، آلمان و بریتانیا غالباً دارای مهمان‌خانه، انبار خوراک، درمانگاه کوچک و مکان‌هایی برای اسکان مسافران بودند. این مراکز به‌ویژه در زمان قحطی، جنگ و بیماری، نقش مهمی در حفظ جان مردم داشتند.

۸. بیمارستان‌های قرون وسطی در اروپا

در قرون وسطی، بیمارستان‌ها اغلب از دل کلیساها، صومعه‌ها، انجمن‌های مذهبی و کمک‌های خیرخواهانه مسیحیان پدید آمدند. این مراکز تنها برای درمان پزشکی به معنای امروزی نبودند؛ بلکه از بیماران، سالمندان، یتیمان، زنان بی‌پناه، معلولان و مسافران نیز مراقبت می‌کردند.

بیمارستان «هتل-دیو» در پاریس، که ریشه آن به حدود سال ۶۵۱ میلادی بازمی‌گردد، یکی از کهن‌ترین بیمارستان‌های اروپا بود. این مرکز در کنار کلیسای نوتردام قرار داشت و برای قرن‌ها به فقرا و بیماران شهر پاریس خدمت کرد.

بیمارستان «سنت بارتولومیو» در لندن در سال ۱۱۲۳ میلادی به دست راهب مسیحی‌ای به نام راهیر بنیان گذاشته شد. راهیر پیش‌تر در دربار هنری اول خدمت کرده بود، اما پس از بیماری و تجربه‌ای روحانی، تصمیم گرفت زندگی خود را وقف خدمت به فقرا و بیماران کند. این بیمارستان هنوز در لندن فعالیت دارد.

در سال ۱۲۰۴ میلادی، پاپ اینوسنت سوم بیمارستان «سانتو اسپیریتو» را در رم پشتیبانی کرد. این مرکز از کودکان رهاشده، بیماران، فقرا و زائران مراقبت می‌کرد و به یکی از بزرگ‌ترین مراکز خیریه و درمانی اروپا تبدیل شد.

۹. شکل‌گیری پرورشگاه‌ها و مراقبت از کودکان رهاشده

در جهان یونانی و رومیِ پیش از گسترش انجیل، رها کردن نوزادان عملی شناخته‌شده بود. خانواده‌ها گاه کودک بیمار، دارای معلولیت، دختر، یا کودکی را که توان تأمین او را نداشتند، بیرون از شهر یا در مکان‌های عمومی رها می‌کردند. بسیاری از این کودکان جان می‌باختند و برخی دیگر به بردگی، استثمار جنسی یا کار اجباری کشیده می‌شدند.

تعالیم کتاب مقدس این نگرش را به چالش کشید، زیرا کودک نیز آفریده خدا و دارای ارزش ذاتی است، نه دارایی والدین و نه باری بی‌ارزش برای جامعه. عیسای مسیح کودکان را با محبت پذیرفت و هشدار داد که کوچک‌شمردن یا آسیب‌رساندن به آنان گناهی سنگین است.

“هر که به خاطر من چنین کودکی را بپذیرد، درواقع مرا پذیرفته است. ولی اگر کسی باعث شود یکی از این کودکان که به من ایمان دارند، ایمانش را از دست بدهد، برای او بهتر است که یک سنگ بزرگ دور گردنش آویخته و به دریا انداخته شود” (متی ۱۸: ۵ تا ۶).

کلیسای نخستین از همان سده‌های آغازین، با قتل و رها کردن کودکان مخالفت می‌کرد. نوشته‌ای مسیحی از اواخر سده نخست یا آغاز سده دوم میلادی، معروف به «دیداکه»، کشتن کودک پیش یا پس از تولد را محکوم می‌کرد. ژوستین شهید، مدافع مسیحی سده دوم، نیز در نوشته‌های خود توضیح داد که مسیحیان کودکان را رها نمی‌کنند، زیرا این عمل آنان را در معرض مرگ و فساد قرار می‌دهد.

به نمونه‌هایی از این خدمات در زیر توجه فرمایید:

– مراقبت کلیساهای نخستین از کودکان بی‌سرپرست

کلیساهای محلی تنها به محکوم‌کردن رهاسازی کودکان اکتفا نکردند. ایمانداران برای بیوه‌زنان، یتیمان، بیماران، فقیران و غریبان کمک جمع می‌کردند. شماسان و خادمان کلیسا وظیفه داشتند نیازمندان را شناسایی کنند و منابع کلیسا را با امانت میان آنان تقسیم نمایند.

“مذهبی که خداوند ما آن را پاک و خالص به حساب می‌آورد این است: شتافتن به کمک یتیمان و بیوه‌زنانی که در مصیبت هستند و خود را از آلودگی‌های دنیا دور نگاه داشتن” (یعقوب ۱: ۲۷).

این اصل، مراقبت از یتیم را از یک اقدام اختیاری به مسئولیتی ایمانی تبدیل کرد. کودک بی‌سرپرست تنها موضوع ترحم نبود؛ او انسانی بود که کلیسا در برابر خدا نسبت به او مسئولیت داشت.

پژوهشی از خدمات پرپاسخ