مفهوم عدالت در الاهیات پولس و عهدعتیق و نقد ترجمه آن به پارسایی
مفهوم عدالت در الاهیات پولس و عهدعتیق و نقد ترجمه آن به پارسایی
در این مبحث، لینک زیر از مقاله دکتر مهرداد فاتحی مورد نقد و بررسی قرار گرفته است:
https://www.kalameh.com/article/%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AA-%DB%8C%D8%A7-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D8%9F
به نظر میتوان نقدی جدی و از نظر الاهیاتی قابل دفاع بر استدلال مقاله دکتر مهرداد فاتحی وارد کرد؛ بهویژه اگر نقطه عزیمت ما الاهیات پولس و کاربرد واژگان یونانی عهد جدید باشد.
اما برای صورتبندی دقیق نقد، باید میان سه مفهوم تمایز بگذاریم:
۱. عدالت: وضعیت یا رابطهای که در آن حق ادا میشود و انسان در برابر خدا و دیگران در موقعیت درست قرار میگیرد.
۲. پارسا بودن: صفتی اخلاقی و دینی که معمولاً بر پرهیزگاری، تقوا و درستکاری شخص دلالت دارد.
۳. عادل شمرده شدن: اعلام حکم قضایی خدا درباره انسان؛ یعنی خدا در دادگاه الهی خود، او را عادل میشمارد.
نکته اصلی این نقد چنین است که جایگزین کردن «پارسایی» بهجای «عدالت»، ممکن است معنای قضایی، عهدی و رابطهای مفهوم مورد نظر پولس را به معنای اخلاقی و فردیِ پرهیزگاری تقلیل دهد.
نکته نخست-مقاله میان معنای واژه و مفهوم الاهیاتی آن برداشت اشتباهی کرده است
دوست عزیز دکتر فاتحی چنین استدلال میکند که واژه یونانی Dikaiosynē و واژه عبری Ṣedeq معنایی فراتر از عدالت دارند و بر رابطه درست انسان با خدا دلالت میکنند؛ بنابراین «پارسایی» را مناسبتر از «عدالت» میداند.
این استدلال از یک جهت درست و از جهت دیگر قابل مناقشه است. درست است که مفهوم عدالت در کتابمقدس به معنای عدالت حقوقی و قضایی محدود نمیشود. اما از این امر نمیتوان نتیجه گرفت که واژه «عدالت» ترجمه مناسبی نیست و باید آن را با «پارسایی» جایگزین کرد.
در واقع، مسئله این است که عدالت کتابمقدسی خود مفهومی رابطهای، عهدی، اخلاقی و قضایی است.
برای نمونه:
– در مزمور ۸۹: ۱۴، عدل و انصاف اساس تخت خدا معرفی میشوند.
– در اشعیا ۴۶: ۱۳، عدالت خدا با نجات او پیوند دارد.
در رومیان ۳: ۲۵-۲۶، عدالت خدا با داوری، بخشایش و عادل شمردن انسان ارتباط پیدا میکند.
بنابراین، رابطهای بودن مفهوم عدالت دلیل موجهی در کنار گذاشتن واژه عدالت نیست؛ بلکه نشان میدهد باید معنای عمیقتر و گستردهتر آن را بازیابی کنیم.
نکته دوم-نقد از منظر الاهیات پولس: عدالت یک مفهوم قضایی است
این مهمترین بخش نقد است.
در رومیان ۳: ۲۱-۲۶ پولس از یک ساختار الاهیاتی مشخص استفاده میکند:
– عدالت خدا آشکار شده است.
– انسان گناهکار است.
– انسان از طریق فیض خدا به رایگان عادل شمرده میشود.
– خدا در مسیح، هم عادل است و هم عادلکننده کسی که به عیسی ایمان آورده است.
در آیه ۲۶، عبارت یونانی به این معنا است که: خدا عادل است و کسی را که به عیسی ایمان دارد، عادل میشمارد.
اینجا یک پیوند واژگانی و الاهیاتی مهم وجود دارد:
| واژه یونانی | معنای اصلی در این بافت |
| Dikaios | عادل |
| Dikaiosynē | عدالت |
| Dikaioō | عادل شمردن |
این سه واژه از یک خانوادهاند و پولس از همین پیوند برای صورتبندی استدلال خود استفاده میکند.
نکته مهم این است که پولس نمیگوید خدا انسان را «پارسا» به معنای فردی پرهیزگار و متقی اعلام میکند؛ بلکه میگوید خدا او را از دید قضایی عادل میشمارد.
این تمایز در رومیان ۴ اهمیت بیشتری پیدا میکند. در رومیان ۴: ۵ میخوانیم که خدا شخص بیدین را عادل میشمارد. اگر این عبارت را با معنای رایج فارسی «پارسا شمردن» بخوانیم، ممکن است چنین تصور شود که خدا شخص بیدین را فردی متقی و پرهیزگار اعلام میکند. اما استدلال پولس درباره عمل خدا در مقام داور است: خدا شخصی را که استحقاق عدالت ندارد، به واسطه ایمان، عادل میشمارد.
این همان چیزی است که مفهوم قضایی و اعلام حکم عادلانه را در الاهیات پولس برجسته میکند.
مقاله دکتر فاتحی با تأکید بر رابطه درست با خدا، این جنبه را به اندازه کافی جدی نمیگیرد.
نکته سوم-نقد از منظر رومیان فصل ۵: عدالت و آشتی
در رومیان ۵: ۱ پولس میگوید: «پس چونکه به ایمان عادل شمرده شدیم، نزد خدا سلامتی (یا صلح) داریم».
ترتیب استدلال بسیار مهم است:
۱. عادل شمرده شدن از راه ایمان.
۲. صلح و آشتی با خدا.
۳. در اینجا صلح با خدا نتیجه عمل قضایی و نجاتبخش خداست.
اگر عدالت را به پارسایی تبدیل کنیم، ممکن است این ترتیب الاهیاتی تغییر کند و مفهوم عدالت به یک ویژگی اخلاقی یا وضعیت روحانی انسان نزدیک شود، در حالی که تأکید پولس بر عمل خداست، نه بر فضیلت اخلاقی انسان.
البته این به معنای بیاهمیت شمردن تحول اخلاقی نیست. پولس در رومیان فصلهای ۶ و ۸ به روشنی درباره زندگی تازه و عمل روحالقدس سخن میگوید؛ اما نباید این تحول را با عادل شمرده شدن یکی دانست.
نکته چهارم-نقد از منظر پیوند عهد عتیق و عهد جدید
یکی از مشکلات مقاله مورد بحث این است که مفهوم عبری Ṣedeq را بیش از اندازه در قالب رابطه شخصی انسان با خدا توضیح میدهد.
در عهد عتیق، این خانواده واژگانی با مفاهیم زیر ارتباط دارد:
– عدالت قضایی؛
– دادگری اجتماعی؛
– وفاداری به عهد؛
– نجات و رهایی؛
درستکاری در روابط انسانی؛
– عدالت خدا در داوری جهان.
برای نمونه، در تثنیه ۱۶: ۲۰ میخوانیم: «تنها و تنها عدالت را پیروی کنید». این فرمان در زمینه داوری، حقوق مردم و برقراری عدالت اجتماعی قرار دارد. در امثال سلیمان ۲۱: ۳ نیز عدالت و انصاف بهجا آوردن، از قربانی مهمتر دانسته شده است. آیا میتوان این موارد را صرفاً به معنای پارسایی یا پرهیزگاری ترجمه کرد؟ به دشواری. زیرا در اینجا مسئله فقط رابطه روحانی فرد با خدا نیست؛ مسئله اجرای عدالت در جامعه و روابط انسانی نیز هست.
بنابراین، واژه «پارسایی» ممکن است بخشی از گستره معنایی واژه عبری را منتقل کند، اما تمام آن را پوشش نمیدهد.
نکته پنجم-نقد مهمتر: پارسایی در فارسی چه معنایی را به خواننده منتقل میکند؟
اینجا بحث از زبانشناسی به ترجمهشناسی منتقل میشود. در فارسی امروز، «پارسا» معمولاً شخصی را تداعی میکند که: پرهیزگار است؛ تقوا دارد؛ از گناه دوری میکند؛ از نظر اخلاقی و روحانی پاکیزه زندگی میکند. اما «عادل» و «عدالت» به مفاهیم دیگری نیز اشاره میکنند و آن: حق و ناحق؛ داوری و حکم؛ بیگناهی و محکومیت؛ برقراری حق؛ رفع بیعدالتی؛ قرار گرفتن در موقعیت درست در برابر خدا و دیگران.
نتیجه اینکه، انتخاب «پارسایی» ممکن است خواننده را به سمت یک الاهیات اخلاقی و فردگرایانه سوق دهد.
به عبارت دیگر، خطر این است که انجیل به جای خبر از عمل نجاتبخش و عادلکننده خدا، به دعوتی برای پارسا و پرهیزگار شدن انسان تبدیل شود. این نقد بهخصوص در الاهیات پولس اهمیت دارد.
البته باید توجه کرد که «پارسایی» لزوماً در همه کاربردهای فارسی چنین محدودیتی ندارد؛ مسئله اصلی این است که آیا این واژه میتواند مجموعه معانی قضایی، عهدی و اجتماعی متن را نیز منتقل کند یا نه.
نکته ششم-یک اشکال اساسی در استدلال خود مقاله
دکتر فاتحی چنین استدلال میکند که: «کلمۀ عادل … در فارسی امروزی بهمعنی دادگر و باانصاف بهکار میرود و صفت قاضی یا پادشاه است، نه افراد معمولی».
این بخش از استدلال او از نظر زبانشناختی قابل مناقشه است:
اول از همه، اینکه واژهای در زبان معاصر کاربرد خاصی پیدا کرده، دلیل نمیشود که نتوان آن را در معنای الاهیاتی و کتابمقدسی به کار برد.
دوم، خود کتابمقدس بارها انسانها را عادل مینامد.
برای نمونه:
– در پیدایش ۶: ۹، نوح مردی عادل معرفی میشود.
– در رومیان ۵: ۷، پولس از انسان عادل سخن میگوید.
– در رومیان ۵: ۱۹، در مقابل نافرمانی آدم، از عادل شمرده شدن بسیاری سخن گفته میشود.
بنابراین، این ادعا که «عادل» در فارسی نمیتواند وصف افراد معمولی باشد، مبنای کافی برای کنار گذاشتن آن نیست. به علاوه، اگر مشکل صرفاً برداشت امروزی فارسیزبانان باشد، راهحل میتواند آموزش معنای کتابمقدسی واژه باشد، نه لزوماً تغییر واژهای که پیوندهای الاهیاتی مهمی را حفظ میکند.
نکته هفتم-یک نکته زبانشناختی مهم: خانواده واژگانی یونانی
به نظر میآید که یکی از قویترین استدلالها علیه انتخاب ترجمهای دکتر فاتحی عزیز، حفظ پیوند خانواده واژگانی در متن یونانی است.
در یونانی عهد جدید، این واژگان از یک ریشهاند:
– Dikaiosynē عدالت یا پارسایی.
– Dikaios عادل یا پارسا.
– Dikaioō عادل شمردن یا تبرئه کردن.
– Adikia: بیعدالتی.
– Adikos: ظالم یا ناعادل.
این خانواده واژگانی در الاهیات پولس بسیار اهمیت دارد. بهویژه در اول قرنتیان ۶: ۱-۱۱، پولس میان واژههای مربوط به بیعدالتی و عادل شمرده شدن ارتباط برقرار میکند.
اگر این خانواده را در فارسی به شکل پراکنده ترجمه کنیم، بخشی از منطق استدلال پولس از بین میرود.
برای نمونه، وقتی یک واژه از خانواده Dikaiosynē به «پارسایی» و فعل مرتبط با آن به «عادل شمردن» ترجمه میشود، خواننده ممکن است متوجه پیوند بنیادی میان این دو نشود. این مشکل در ترجمه هزارۀ نو قابل بررسی است.
نکته هشتم-آیا کل کتابمقدس با ترجمه «عدالت» سازگارتر است؟
توجه داشته باشید که ما صورتبندی مطلق این ادعا را پیشنهاد نمیکنیم که «پارسایی» در هیچ جای کتابمقدس درست نیست. چون واژه Dikaiosynē واقعاً دارای گستره معنایی عدالت و پارسایی است و در بعضی بافتها، معنای درستکاری و فضیلت اخلاقی را نیز منتقل میکند. اما میتوان چنین استدلال کرد که: «عدالت» ظرفیت بیشتری برای حفظ ابعاد قضایی، اجتماعی، عهدی و نجاتشناختی این مفهوم دارد؛ در حالی که «پارسایی» در فارسی معاصر بیشتر بر فضیلت اخلاقی و پرهیزگاری فردی تأکید میکند.
این تفاوت بهخصوص در سه حوزه اهمیت دارد:
| حوزه | مفهوم محوری |
| الاهیات پولس | عادل شمردن انسان به دست خدا |
| الاهیات عهد عتیق | عدالت خدا و وفاداری او به عهد |
| الاهیات اجتماعی کتابمقدس | اجرای عدالت و دفاع از مظلومان |
مطالعات الاهیاتی نیز نشان دادهاند که مفهوم Dikaiosynē در سنت کتابمقدسی هم ابعاد قضایی دارد و هم ابعاد اجتماعی و اخلاقی. برای نمونه، مقاله پژوهشی منتشرشده در مجله Missionalia به پیوند عدالت، پارسایی و تحول اجتماعی در الاهیات پولس میپردازد.
نکته نهم-نتیجهگیری: نقد اصلی ما به مقاله دکتر فاتحی
مشکل اصلی مقاله دکتر فاتحی محترم این نیست که نویسنده مفهوم رابطهای پارسایی را مطرح میکند؛ این مفهوم البته در کتابمقدس وجود دارد. مشکل این است که او از وجود این بُعد رابطهای، نتیجه میگیرد که واژه «عدالت» ترجمه مناسبی نیست. این نتیجه الزاماً از مقدمات او به دست نمیآید.
در حقیقت، میتوان استدلال کرد که:
۱. عدالت کتابمقدسی صرفاً دادگری حقوقی نیست.
۲. عدالت کتابمقدسی با رابطه عهدی خدا و انسان ارتباط دارد.
۳. عدالت کتابمقدسی هم شامل اعلام حکم خدا درباره انسان است و هم شامل زندگی عادلانه در برابر خدا و انسانها.
۴. پارسایی فقط بخشی از این گستره معنایی را منتقل میکند.
۵. بنابراین، حذف واژه عدالت ممکن است به تضعیف یکی از بنیادیترین محورهای الاهیات کتابمقدس منجر شود.
بهویژه در الاهیات پولس، حفظ ارتباط میان «عدالت»، «عادل» و «عادل شمردن» اهمیت بنیادین دارد.
پیشنهادی برای ترجمه
بهتر است که خانواده واژگانی یونانی تا حد امکان در فارسی نیز یکپارچه ترجمه شود:
| یونانی | ترجمه پیشنهادی |
| Dikaiosynē | عدالت |
| Dikaios | عادل |
| Dikaioō | عادل شمردن |
| Adikia | بیعدالتی |
| Adikos | ناعادل |
البته در مواردی که بافت متن آشکارا بر فضیلت اخلاقی و درستکاری تأکید دارد، میتوان از «پارسایی» یا «درستکاری» نیز استفاده کرد.
یک پرسش بنیادین که به نظر باید از دکتر فاتحی پرسید این است که: اگر خدا در رومیان ۳: ۲۶ عادل است و انسان را عادل میشمارد، و اگر در رومیان ۴: ۵ شخص بیدین را عادل اعلام میکند، چرا باید این خانواده واژگانی را از «عدالت» به «پارسایی» منتقل کنیم؟
آیا چنین انتخابی خطر آن را ندارد که وجه قضایی و نجاتشناختی انجیل را زیر سایه مفهوم اخلاقی و فردی پارسایی قرار دهیم؟
این پرسش مرکز ثقل یک نقد جدی به مقاله دکتر فاتحی عزیز است.
– منابعی مفید برای مطالعات بیشتر
برای اینکه این نقد صرفاً یک اختلاف سلیقه در ترجمه نباشد، این منابع مفید پیشنهاد میشود:
– James D. G. Dunn، درباره پیوند مفهومی عدالت و عادل شمردن.
– N. T. Wright، درباره ابعاد قضایی، عهدی و مسیحشناختی عدالت خدا.
– Theological discussion of Pauline righteousness and social justice درباره رابطه عدالت پولسی و عدالت اجتماعی.
– God’s Righteousness and Human Law درباره مفهوم عدالت خدا در سنت کتابمقدسی.
کاری از خدمات پرپاسخ
دریافت لینک کوتاه این نوشته:
|
کپی شد! |