کتاب‌مقدس و باستان‌شناسی؛ نگاهی به لوح اسرارآمیز کوه عیبال
کتاب‌مقدس و باستان‌شناسی؛ نگاهی به لوح اسرارآمیز کوه عیبال
«لوح نفرینِ کوه عیبال» به کشفی واقعی و بسیار مهم اشاره دارد. این لوح می‌تواند شاهدی بسیار کهن بر پرستش یهوه و زبانِ سوگند و لعنت در سرزمین اسرائیل باشد؛ ولی تاریخ‌گذاری، خوانش کتیبه و پیوند مستقیم آن با یوشع هنوز محل گفت‌وگوی جدی میان متخصصان است.
– این شیء چیست؟
این اثر لوحی بسیار کوچک از سربِ تاخورده است که تقریباً چهار سانتی‌متر در چهار سانتی‌متر اندازه دارد. لوح در سال ۲۰۱۹، در جریان الک‌کردنِ خاک‌های پیش‌تر خارج‌شده از محوطهٔ کوه عیبال پیدا شد. اعلام عمومی کشف و خوانش اولیهٔ آن در سال ۲۰۲۲ صورت گرفت و گزارش علمی مفصل‌تر آن در سال ۲۰۲۳ منتشر شد.
از آن‌جا که لوح بسته بود و گشودن آن می‌توانست نوشته را نابود کند، پژوهشگران از تصویربرداری سه‌بعدی با پرتو ایکس استفاده کردند تا سطح داخلی آن را بخوانند. این نکته مهم است: خوانش نوشته از تصاویر دیجیتالی به دست آمده، نه از مشاهدهٔ مستقیم سطحِ بازشدهٔ لوح.
– متن ادعاشدهٔ کتیبه چیست؟
گروه پژوهشیِ اصلی اعلام کرد که بر سطح داخلی لوح، نوشته‌ای با خط الفباییِ بسیار کهن وجود دارد. خوانش پیشنهادی آنان، به‌طور خلاصه، چنین مضمونی دارد:
«ملعون، ملعون، ملعون، ملعون؛
ملعون به‌وسیلهٔ خدای یهوه.
تو خواهی مرد ملعون؛
ملعون، یقیناً ملعون خواهی مرد.
ملعون به‌وسیلهٔ یهوه».
همهٔ حروف و همهٔ سطرهای این خوانش برای تمام پژوهشگران روشن و پذیرفته‌شده نیست. با این حال، تکرار واژهٔ «ملعون» و احتمالِ وجودِ نام کوتاه‌شدهٔ یهوه، محور اصلی اهمیت این لوح است.
– چرا نام یهوه در آن مهم است؟
پژوهشگرانِ حامیِ این خوانش، حروفی را تشخیص داده‌اند که نام الهی را در صورت کوتاهِ «ی ه و» نشان می‌دهد؛ یعنی شکلی کوتاه‌شده از نام یهوه. اگر این خوانش درست باشد و لوح واقعاً به اواخر عصر برنز، حدود سدهٔ سیزدهم یا دوازدهم پیش از میلاد، تعلق داشته باشد، با یکی از کهن‌ترین نمونه‌های شناخته‌شدهٔ نام یهوه در سرزمین اسرائیل روبه‌رو هستیم.
اما باید میان چند ادعا تفاوت گذاشت:
– این لوح، در صورت صحت خوانش، ممکن است یکی از کهن‌ترین نام‌بردن‌های یهوه در یک کتیبهٔ الفباییِ محلی باشد.
– این لزوماً نخستین اشارهٔ شناخته‌شده به نام یهوه در تمام منابع باستانی نیست؛ زیرا کتیبه‌های مصریِ کهن‌تر نیز احتمالاً به سرزمینی یا گروهی مرتبط با نام یهوه اشاره دارند.
– پیوند آن با کوه عیبال و کتاب‌مقدس چیست؟
کوه عیبال در کتاب‌مقدس جایگاه مهمی دارد. در تثنیه، برکت‌ها و لعنت‌های عهد در ارتباط با کوه‌های عیبال و جریزیم مطرح می‌شوند؛ و در کتاب یوشع، یوشع مذبحی بر کوه عیبال بنا می‌کند و سخنان شریعت را در برابر قوم می‌خواند.
پس، هم‌زمانیِ این عناصر چشمگیر است:
– محل کشف: کوه عیبال؛
– محتوای ادعاشده: متن لعنت؛
– نام الهیِ ادعاشده: یهوه؛
– ارتباط کتاب‌مقدسیِ محل: مذبح و اعلان لعنت‌های عهد.
این هم‌خوانی، دست‌کم نشان می‌دهد که فضای مذهبی و زبانیِ روایت کتاب‌مقدس با زمینهٔ باستانیِ منطقه بیگانه نیست. کتاب‌مقدس از کوه عیبال صرفاً به‌عنوان یک نام جغرافیایی یاد نمی‌کند، بلکه آن را با پیمان، شریعت، مذبح و لعنت پیوند می‌دهد؛ و لوحِ سربیِ مورد بحث نیز دقیقاً در همین فضای مفهومی قرار می‌گیرد.
– آیا لوح واقعاً از مذبح یوشع به دست آمده است؟
اینجا باید با دقت سخن گفت. در دههٔ ۱۹۸۰، باستان‌شناس اسرائیلی، آدام زرتال، سازه‌ای سنگی در کوه عیبال را «مذبح یوشع» دانست. او آن را به آغاز عصر آهن، تقریباً میان ۱۲۰۰ تا ۱۰۰۰ پیش از میلاد، تاریخ‌گذاری کرد.
اما همهٔ باستان‌شناسان با این تفسیر موافق نیستند. بعضی آن را سازه‌ای آیینی می‌دانند؛ برخی دیگر کارکردهای متفاوتی برای آن پیشنهاد کرده‌اند. افزون بر این، لوحِ سربی در خاکی پیدا شد که پیش‌تر از محوطه جابه‌جا شده بود، نه در یک لایهٔ دست‌نخورده و دقیقاً ثبت‌شده در دلِ خودِ سازه. بنابراین نمی‌توان با قطعیت گفت لوح بخشی از همان مذبح بوده یا در زمان یوشع استفاده شده است.
– تاریخ‌گذاری لوح چقدر قطعی است؟
خودِ سرب را نمی‌توان مانند مواد آلی با روش کربن‌سنجی تاریخ‌گذاری کرد. تاریخ پیشنهادی لوح عمدتاً بر پایهٔ سفال‌ها و موادِ همراهِ خاکی است که لوح از میان آن به دست آمد. گروه کاوشگر آن را به اواخر عصر برنز، حدود ۱۴۰۰ تا ۱۲۰۰ پیش از میلاد، نسبت می‌دهد.
منتقدان می‌گویند چون لوح از خاکِ بازماندهٔ حفاری‌های گذشته به دست آمده، پیوند دقیق آن با یک لایهٔ مشخص روشن نیست. به همین علت، تاریخ‌گذاریِ سدهٔ سیزدهم یا دوازدهم پیش از میلاد، یک احتمال جدی است، ولی هنوز نتیجه‌ای فراتر از هر تردید نیست.
– آیا خط آن «عبری» است؟
تعبیر دقیق‌تر این است که نوشته، اگر خوانش آن درست باشد، با خط الفباییِ بسیار کهنِ شمال‌غربی سامی نوشته شده است؛ خطی که در دوره‌های بعد به خط فنیقی و عبری تکامل یافت. نامیدن آن به «عبریِ کهن» در گفتار عمومی رایج است، اما از نظر زبان‌شناختی باید احتیاط کرد؛ زیرا این لوح احتمالاً از زمانی است که مرز میان گونه‌های کنعانی، فنیقی و عبریِ آغازین هنوز به‌سادگی قابل تفکیک نیست.
– مهم‌ترین نقدهای علمی چیست؟
چند نکته محل بحث است:
– وضوح تصاویر سه‌بعدی و امکان تشخیص دقیق همهٔ حروف؛
– خوانش بعضی واژه‌ها، به‌ویژه نام یهوه؛
– زبان و دستورِ متن پیشنهادی؛
– تاریخ‌گذاریِ وابسته به خاک و سفال‌های پیرامون، نه خود لوح؛
– نسبتِ مستقیم لوح با سازه‌ای که «مذبح یوشع» نامیده شده است؛
این نقدها به‌معنای بی‌ارزش‌بودن کشف نیستند؛ بلکه نشان می‌دهند که یک یافتهٔ دشوار و استثنایی نیازمند بررسی مستقل، تصاویر باکیفیت‌تر و ارزیابی مکرر متخصصانِ خط‌های باستانی است.
– این کشف چه چیزی را تأیید می‌کند؟
با اطمینان می‌توان گفت که این کشف، اگر گزارش اولیه‌اش درست باشد، اهمیت زیادی برای شناخت دین، نوشتار و فرهنگِ سرزمین اسرائیل در دوران بسیار کهن دارد. همچنین، پیوندِ کوه عیبال با سنتِ لعنت و عهد را از منظر باستان‌شناختی بسیار قابل‌توجه می‌کند.
اما باستان‌شناسی معمولاً یک رویداد را مانند فیلم ضبط‌شده «اثبات» نمی‌کند. این علم شواهد تاریخی، جغرافیایی و فرهنگی فراهم می‌آورد. در این مورد، لوح عیبال می‌تواند با روایت تثنیه و یوشع هم‌سویی چشمگیری داشته باشد، ولی هنوز نمی‌توان به‌طور علمی گفت: «این لوح قطعاً سندِ مستقیم مراسمی است که یوشع انجام داد.»
– نتیجهٔ متعادل و دقیق
لوح سربیِ کوه عیبال یک یافتهٔ بالقوه بسیار مهم است: لوحی نفرین‌آمیز، در مکانی که کتاب‌مقدس آن را با لعنت‌های عهد و مذبح پیوند می‌دهد، و شاید دارای یکی از کهن‌ترین کاربردهای نام یهوه. این هم‌خوانی شایستهٔ توجه جدی است و با فضای تاریخی کتاب‌مقدس سازگاری دارد.
بااین‌حال، یک نگاه مسیحیِ استوار نیازی ندارد یافته‌ها را بیش از حد بزرگ‌نمایی کند. حقیقت کلام خدا وابسته به تأییدِ هر کشف تازه نیست؛ باستان‌شناسی، هنگامی که درست و فروتنانه بررسی شود، بارها زمینهٔ تاریخیِ کتاب‌مقدس را روشن‌تر کرده و در این مورد نیز می‌تواند شاهدی ارزشمند باشد.
پژوهشی از خدمات پرپاسخ
دریافت لینک کوتاه این نوشته:
|
کپی شد! |
