اثر کتاب مقدس در شکل‌گیری خیریه و درمان در تاریخ تمدن غرب (بخش دوم)

اثر کتاب مقدس در شکل‌گیری خیریه و درمان در تاریخ تمدن غرب (بخش دوم)

– باسیلیوس قیصریه و مجموعه خیریه قیصریه

یکی از مهم‌ترین نمونه‌های سازمان‌یافته خدمت مسیحی در سده چهارم، فعالیت باسیلیوس بزرگ، اسقف قیصریه در کاپادوکیه، در آسیای صغیر بود. او حدود سال ۳۷۰ میلادی مجموعه‌ای بزرگ از ساختمان‌های خدماتی در بیرون شهر قیصریه ایجاد کرد که بعدها به نام «باسیلیاس» شناخته شد.

این مجموعه شامل محل اقامت مسافران، پناهگاه برای فقرا، فضای مراقبت از بیماران و جذامیان، و امکاناتی برای رسیدگی به افراد بی‌پناه بود. گرچه باسیلیاس به معنای امروزی یک پرورشگاه مستقل نبود، اما الگویی مهم برای پیوند مراقبت مسیحی، درمان، پناه‌دادن و حمایت از انسان‌های آسیب‌پذیر، از جمله کودکان بی‌سرپرست، فراهم ساخت.

باسیلیوس ثروتمندان را به خاطر بی‌تفاوتی نسبت به فقرا سرزنش می‌کرد و تأکید داشت که ثروت باید در خدمت محبت به همسایه قرار گیرد، نه انباشتن برای خود.

– پناهگاه‌های کودکان رهاشده در اروپا

با گسترش مسیحیت در اروپا، کلیساها، صومعه‌ها و انجمن‌های دینی به مکان‌هایی برای پناه‌دادن به کودکان بی‌سرپرست تبدیل شدند. در قرون وسطا، برخی کلیساها و بیمارستان‌های وابسته به کلیسا مکانی مشخص برای سپردن نوزادان رهاشده داشتند. هدف این بود که مادرِ درمانده بتواند بدون کشتن یا رهاکردن کودک در خیابان، او را به مکانی امن بسپارد.

یکی از معروف‌ترین نمونه‌ها «بیمارستان روح‌القدس در ساسیا» در شهر رم بود. این نهاد در سال ۱۱۹۸ میلادی به فرمان پاپ اینوسنت سوم گسترش یافت و به مراقبت از بیماران، فقرا، زائران و کودکان رهاشده پرداخت. این مجموعه بعدها دارای سازوکاری شد که به مادران اجازه می‌دادند نوزاد خود را بدون آشکارشدن هویتشان به مسئولان بسپارند. هرچند این روش کامل و بی‌نقص نبود، اما جان کودکانی را که در غیر این صورت احتمالاً رها می‌شدند، حفظ می‌کرد.

– پرورشگاه بی‌گناهان در فلورانس

نمونه‌ای بسیار مشهور از این نوع خدمت، «بیمارستان بی‌گناهان» در فلورانس ایتالیا بود. این مرکز در سال ۱۴۱۹ میلادی به سفارش انجمن ابریشم‌فروشان فلورانس تأسیس شد و فیلیپو برونلسکی، معمار برجسته ایتالیایی، ساختمان آن را طراحی کرد. نخستین کودکان در سال ۱۴۴۵ میلادی در آن پذیرفته شدند.

نام این مرکز به یاد کودکان بی‌گناهی بود که هیرودیس برای کشتن عیسی دستور قتل آنان را صادر کرده بود. این نام‌گذاری نشان می‌داد که کودکِ ناتوان و بی‌پناه، در نگاه مسیحی، شایسته حفاظت ویژه است.

پرورشگاه بی‌گناهان به کودکان غذا، پوشاک، سرپناه و آموزش پایه می‌داد. دختران برای زندگی خانوادگی یا حرفه‌های مناسب آماده می‌شدند و پسران نیز به شاگردی حرفه‌ها سپرده می‌شدند. البته معیارهای آن دوره با معیارهای امروز تفاوت فراوان داشت و بسیاری از کودکان در شرایط دشوار زندگی می‌کردند؛ با این حال، اصل بنیادین این بود که کودک رهاشده نباید به مرگ، بردگی یا بی‌هویتی سپرده شود.

– ونسان دو پل و خدمت به کودکان رهاشده در فرانسه

در فرانسه سده هفدهم، ونسان دو پل، کشیش کاتولیک فرانسوی، نقشی برجسته در گسترش خدمت به فقرا، بیماران، زندانیان و کودکان رهاشده داشت. او در سال ۱۶۱۷ میلادی انجمن‌های خیریه‌ای برای کمک منظم به نیازمندان پایه‌گذاری کرد و در سال ۱۶۳۳، همراه با لوئیز دو ماریاک، جماعت «دختران نیکوکاری» را بنیان نهاد.

ونسان دو پل در پاریس با واقعیت دردناک نوزادان رهاشده روبه‌رو شد؛ کودکانی که گاه به دلالان سپرده می‌شدند و به‌سبب فقر، سوءتغذیه و بی‌توجهی جان خود را از دست می‌دادند. او از زنان ثروتمند و مؤمن پاریسی خواست تا هزینه نگهداری این کودکان را فراهم کنند.

در سال ۱۶۳۸ میلادی، این خدمت در ارتباط با «بیمارستان کودکان رهاشده» در پاریس سازمان‌یافته‌تر شد. ونسان دو پل تأکید می‌کرد که این کودکان «فرزندان خدا» هستند و مسیحیان نمی‌توانند آنان را نادیده بگیرند. تلاش او موجب شد حمایت از کودکان بی‌سرپرست در فرانسه به مسئله‌ای جدی‌تر در زندگی کلیسایی و اجتماعی تبدیل شود.

– توماس کورام و پرورشگاه کودکان در لندن

در بریتانیا، کاپیتان توماس کورام پس از مشاهده وضعیت کودکان رهاشده در خیابان‌های لندن، سال‌ها برای ایجاد نهادی امن برای آنان تلاش کرد. او در سال ۱۷۳۹ میلادی منشور سلطنتی تأسیس «پرورشگاه کودکان» در لندن را دریافت کرد و این نهاد در سال ۱۷۴۱ فعالیت خود را آغاز کرد.

کورام با پشتیبانی افراد برجسته‌ای چون جرج فردریک هندل، آهنگساز نامدار، و ویلیام هوگارث، نقاش انگلیسی، توانست توجه عمومی را به وضعیت کودکان بی‌سرپرست جلب کند. هندل برای جمع‌آوری کمک مالی، اجراهایی از اثر مشهور خود «مسیحا» برگزار کرد.

این پرورشگاه به کودکان خوراک، مراقبت پزشکی، آموزش و فرصت یادگیری حرفه می‌داد. هرچند روش‌های آن زمان محدودیت‌ها و مشکلات جدی داشت، تأسیس چنین مرکزی نشان‌دهنده تغییری اخلاقی بود: جامعه نمی‌توانست کودک رهاشده را صرفاً مشکل شخصی مادر یا خانواده بداند، بلکه باید او را انسانی دارای حق مراقبت می‌شناخت.

– جرج مولر و پرورشگاه‌های بریستول

یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌های مسیحی در خدمت به کودکان یتیم، جرج مولر بود. او در سال ۱۸۰۵ میلادی در پروس، در آلمان امروزی، متولد شد و بعداً در بریتانیا خدمت کرد. مولر در سال ۱۸۳۶ میلادی نخستین خانه خود برای کودکان یتیم را در بریستول انگلستان گشود.

او باور داشت که خدا مراقب یتیمان است و از همین رو، نیازهای این خدمت را در دعا به خدا می‌سپرد. مولر در پی درخواست مستقیم و فشارآوردن بر مردم برای پول نبود، بلکه نیازها را به خدا می‌گفت و کمک‌های داوطلبانه را دریافت می‌کرد.

با افزایش شمار کودکان، مولر مجموعه بزرگی از خانه‌های یتیمان را در اشلی داون، نزدیک بریستول، بنا کرد. نخستین ساختمان این مجموعه در سال ۱۸۴۹ میلادی افتتاح شد. در طول زندگی او، بیش از ده هزار کودک در مؤسسات او نگهداری، آموزش و برای زندگی آینده آماده شدند.

تأکید مولر تنها بر سرپناه نبود. او می‌خواست کودکان آموزش بیابند، مهارت بیاموزند، با نظم زندگی کنند و کلام خدا را بشناسند. خدمت او نشان داد که محبت مسیحی باید هم نیاز فوری انسان و هم آینده او را در نظر بگیرد.

۱۰. توماس جان بارناردو و کودکان خیابانی

توماس جان بارناردو پزشک، مبشر و نیکوکار مسیحی ایرلندی‌تبار که زندگی خود را وقف کودکان بی‌سرپرست و خیابانیِ لندن کرد. او در سال ۱۸۴۵ در دوبلینِ ایرلند به دنیا آمد و در سال ۱۸۶۶، در دوران جوانی، به لندن رفت. هدف نخست او این بود که برای خدمت بشارتی به چین آموزش پزشکی ببیند؛ اما با دیدن فقر، گرسنگی و بی‌پناهی کودکان در محله‌های فقیرنشین شرق لندن، مسیر خدمت او تغییر کرد.

در آن زمان، انقلاب صنعتی ثروت فراوانی برای برخی طبقات بریتانیا ایجاد کرده بود، اما هم‌زمان خانواده‌های بسیاری را در فقر عمیق فرو برده بود. بیماری، مرگ والدین، بیکاری، اعتیاد، خشونت خانوادگی و شرایط بسیار سخت کارخانه‌ها سبب می‌شد کودکان بسیاری سرپناه، غذا و امنیت نداشته باشند. بعضی از آنان در خیابان می‌خوابیدند، کارهای سنگین انجام می‌دادند، گدایی می‌کردند یا برای زنده‌ماندن در معرض سوءاستفاده و جرم قرار می‌گرفتند.

بارناردو این وضعیت را تنها یک مشکل اجتماعی نمی‌دید؛ او آن را مسئولیتی اخلاقی در برابر خدا می‌دانست. او باور داشت هیچ کودکی نباید به سبب فقر، بی‌پناهی یا گذشته خانواده‌اش از محبت، آموزش و فرصت زندگی محروم شود.

• آغاز خدمت در شرق لندن

بارناردو در سال ۱۸۶۷ مدرسه‌ای شبانه برای پسران فقیر در محله استپنی گرین در شرق لندن تأسیس کرد. بسیاری از کودکانی که به آنجا می‌آمدند، در طول روز برای کسب اندک پول کار می‌کردند و امکان رفتن به مدرسه نداشتند. در این مدرسه، خواندن، نوشتن، آموزش حرفه‌ای و تعلیم اخلاقی و مسیحی ارائه می‌شد.

رویدادی که بارناردو را بیش از پیش متعهد ساخت، ملاقات او با پسری بی‌خانمان به نام «جیم جارویس» بود. این پسر او را به جاهایی برد که کودکان بی‌سرپرست شب‌ها در آنها می‌خوابیدند: زیر طاق‌ها، روی پشت‌بام‌ها، در کوچه‌ها و فضاهای متروک. گزارش شده است که بارناردو در آن شب با گروهی از کودکان روبه‌رو شد که هیچ خانه، خانواده یا پناهی نداشتند. این تجربه او را متقاعد کرد که خدمت به کودکان نباید محدود به آموزش باشد، بلکه باید غذا، لباس، سرپناه، مراقبت پزشکی و آینده‌ای تازه را نیز در بر گیرد.

• نخستین خانه کودکان

بارناردو در سال ۱۸۷۰ نخستین خانه خود برای پسران بی‌سرپرست را در خیابان کاپر در ناحیه استپنیِ لندن گشود. شعار مشهور او این بود: «هیچ کودک محرومی هرگز رد نخواهد شد.» این شعار نشان می‌داد که او نمی‌خواست کمک را تنها به کودکانی محدود کند که ظاهر مرتب، رفتار مناسب یا گذشته قابل‌قبولی داشتند. از نگاه او، نیازمندترین کودک همان کسی بود که بیش از همه باید پذیرفته می‌شد.

خانه‌های بارناردو برای کودکان غذا، لباس، حمام، مراقبت بهداشتی، آموزش و مهارت‌آموزی فراهم می‌کردند. پسران اغلب حرفه‌هایی مانند کفاشی، خیاطی، نجاری، چاپ، کشاورزی و کارهای فنی می‌آموختند تا در بزرگسالی بتوانند با شرافت زندگی خود را تأمین کنند.

• خانه دختران و حمایت از کودکان آسیب‌پذیر

بارناردو در سال ۱۸۷۶ نخستین خانه برای دختران را نیز در بارکینگزاید، در شمال‌شرقی لندن، بنیاد گذاشت. این خانه‌ها به دخترانی خدمت می‌کردند که به علت فقر، بی‌سرپرستی، خشونت یا بهره‌کشی در خطر قرار داشتند. هدف تنها نگهداری موقت نبود؛ بلکه تربیت، آموزش، مراقبت و بازگرداندن کرامت آنان به عنوان انسان‌هایی آفریده خدا بود.

در دوره‌ای که بسیاری از کودکان فقیر را «مسئله اجتماعی» یا بار اقتصادی می‌دانستند، بارناردو بر ارزش ذاتی آنان تأکید می‌کرد. او بر این اساس عمل می‌کرد که کودک، صرف‌نظر از طبقه اجتماعی، وضعیت والدین یا محل تولدش، انسانی دارای ارزش و مسئولیت‌پذیر در برابر خداست.

• رشد گسترده مؤسسه‌های بارناردو

کار بارناردو به‌سرعت گسترش یافت. تا هنگام مرگ او در سال ۱۹۰۵، مؤسسه‌هایش به هزاران کودک خدمت کرده بودند. گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهند که در طول زندگی او بیش از شصت هزار کودک از خانه‌ها، مدرسه‌ها، مراکز آموزشی و برنامه‌های حمایتی وابسته به او بهره بردند.

پس از مرگ بارناردو، سازمان او با نام «خانه‌های دکتر بارناردو» به فعالیت ادامه داد و بعدها به نام کوتاه‌تر «بارناردوز» شناخته شد. این نهاد امروزه نیز در بریتانیا برای حمایت از کودکان و نوجوانان آسیب‌پذیر، قربانیان خشونت، کودکان محروم و خانواده‌های در بحران فعالیت می‌کند.

• اهمیت مسیحی کار بارناردو

توماس جان بارناردو نمونه‌ای مهم از تأثیر عملی تعالیم کتاب مقدس در فرهنگ غرب است. او محبت مسیحی را فقط احساس یا سخن مذهبی نمی‌دانست؛ بلکه آن را مسئولیتی برای محافظت از کودک گرسنه، درمان بیمار، آموزش بی‌سواد، پناه‌دادن به بی‌خانمان و دفاع از کسی می‌دانست که صدایی در جامعه ندارد.

کار او همچنین در تغییر نگاه عمومی به کودکان اثر گذاشت. کودکان فقیر دیگر نباید صرفاً نیروی کار ارزان، بزهکار بالقوه یا مسئولیت خانواده‌ای شکست‌خورده تلقی می‌شدند. آنان انسان‌هایی دارای حرمت، نیازمند محبت و شایسته فرصتی واقعی برای رشد بودند.

این میراث نشان می‌دهد که خدمت مسیحی به فقرا تنها صدقه‌دادن نیست؛ بلکه دیدن چهره انسانیِ نیازمند، دفاع از کرامت او و فراهم‌کردن راهی برای زندگی تازه است.

پژوهشی از خدمات پرپاسخ