اثر کتاب مقدس بر گسترش آموزش، سواد و دانشگاه‌ها در تاریخ تمدن غرب (بخش اول)
اثر کتاب مقدس بر گسترش آموزش، سواد و دانشگاه‌ها در تاریخ تمدن غرب (بخش اول)
تعالیم کتاب مقدس آموزش را امری فرعی یا ویژه طبقه ثروتمند نمی‌داند. خدا انسان را موجودی دارای عقل، وجدان و مسئولیت اخلاقی آفرید؛ بنابراین شناخت حقیقت، خواندن کلام خدا، تعلیم فرزندان و انتقال حکمت به نسل بعد، وظیفه‌ای جدی است. این نگاه در تاریخ غرب بر گسترش سواد، تأسیس مدرسه، حفظ کتاب‌ها، ایجاد دانشگاه‌ها و رشد پژوهش علمی اثر عمیق گذاشت.
کتاب مقدس تعلیم می‌دهد که کلام خدا برای آموزش، اصلاح و آماده‌ساختن انسان برای هر کار نیک سودمند است (دوم تیموتائوس ۳: ۱۶ تا ۱۷).
۱. ریشه یهودی ـ کتاب‌مقدسی آموزش
پیش از پیدایش کلیسا، در قوم اسرائیل خواندن و تعلیم شریعت جایگاهی مرکزی داشت. والدین موظف بودند فرزندان خود را با احکام خدا آشنا کنند و رهبران قوم نیز شریعت را برای مردم بخوانند و تفسیر کنند.
پس از بازگشت یهودیان از تبعید بابل، عزرا کاتب در حدود سال ۴۴۴ پیش از میلاد، در اورشلیم کتاب شریعت را برای مردم خواند و آن را توضیح داد تا شنوندگان معنا را درک کنند. این رویداد نشان می‌دهد که فهمیدن متن، نه صرفاً شنیدن آن، اهمیت داشت.
“کتاب تورات خدا را برای آنان خواندند و ترجمه وتفسير کردند تا مردم آن را بفهمند” (نحمیا ۸: ۸).
در سده نخست میلادی نیز کنیسه‌ها در سرزمین اسرائیل و جوامع یهودیِ پراکنده، مراکزی برای خواندن، تعلیم و گفت‌وگو درباره کتاب مقدس بودند. این سنت، زمینه‌ای فراهم کرد که مسیحیان نخستین نیز تعلیم ایمان، خواندن نوشته‌های مقدس و تربیت شاگردان را وظیفه‌ای دائمی بدانند.
۲. کلیسای نخستین و فرهنگ خواندن و آموزش
کلیسای نخستین از آغاز، جماعتی آموزنده بود. رسولان تنها به موعظه کوتاه اکتفا نمی‌کردند، بلکه نوایمانان را در تعالیم مسیح، زندگی مقدس، محبت برادرانه و خدمت تربیت می‌کردند.
در شهرهایی چون اورشلیم، انطاکیه، افسس، قرنتس، فیلیپی و روم، نامه‌های رسولان میان کلیساها خوانده می‌شدند. این نوشته‌ها برای آموزش عمومی، اصلاح خطاها و استوار کردن ایمان به کار می‌رفتند. نیاز به نسخه‌برداری، خواندن و توضیح این نوشته‌ها، اهمیت سواد را در میان مسیحیان افزایش داد.
اوریجن، آموزگار برجسته مسیحی، در حدود سال ۱۸۵ میلادی در اسکندریه مصر به دنیا آمد. او در مدرسه الاهیاتی اسکندریه به آموزش کتاب مقدس، زبان‌های باستانی و تفسیر متون پرداخت. هرچند همه دیدگاه‌های او درست نبود، فعالیت او نشان می‌دهد که مسیحیان از سده‌های نخست، پژوهش منظم، زبان‌آموزی و مطالعه دقیق متون را جدی می‌گرفتند.
کلمنت اسکندریه نیز که در اواخر سده دوم و آغاز سده سوم در اسکندریه خدمت می‌کرد، بر این نکته تأکید داشت که دانش راستین باید زیر فرمان حقیقت خدا باشد. اسکندریه در آن زمان یکی از بزرگ‌ترین مراکز علمی و کتابخانه‌ای جهان مدیترانه بود و حضور آموزگاران مسیحی در آن شهر، پیوند ایمان و آموزش را تقویت کرد.
۳. صومعه‌ها و حفظ میراث نوشتاری اروپا
پس از فروپاشی تدریجی امپراتوری روم غربی در سده پنجم، بسیاری از شهرها، مدرسه‌ها و نهادهای اداری اروپا آسیب دیدند. در این دوره، صومعه‌های مسیحی نقشی تعیین‌کننده در حفظ خواندن، نوشتن و نسخه‌برداری از کتاب‌ها ایفا کردند.
بندیکت نرسیا، متولد حدود سال ۴۸۰ در ایتالیا، در حدود سال ۵۲۹ صومعه مونته کاسینو را در جنوب رم تأسیس کرد. او در «قانون بندیکت» برای زندگی صومعه‌ای، دعا، کار و مطالعه را در کنار هم قرار داد. راهبان باید زمان مشخصی را به خواندن کتاب مقدس و دیگر نوشته‌های مفید اختصاص می‌دادند.
در صومعه‌ها اتاق‌هایی برای نسخه‌برداری از کتاب‌ها وجود داشت که به آنها «اسکریپتوریوم» گفته می‌شد. راهبان در این مکان‌ها نسخه‌های کتاب مقدس، تفسیرهای مسیحی، آثار تاریخی، نوشته‌های فلسفی و برخی متون یونانی و رومی را با دست رونویسی می‌کردند. این کار دشوار و زمان‌بر بود، اما سبب شد بسیاری از آثار دوران باستان از نابودی کامل محفوظ بمانند.
کاسیودوروس، سیاستمدار و نویسنده مسیحی ایتالیایی، در حدود سال ۴۸۵ متولد شد. او پس از کناره‌گیری از سیاست، در حدود سال ۵۳۶ صومعه ویواریوم را در کالابریا در جنوب ایتالیا بنیاد نهاد. او راهبان را تشویق می‌کرد که علاوه بر مطالعه کتاب مقدس، دستور زبان، منطق، تاریخ، موسیقی و دانش‌های دیگر را نیز بیاموزند تا بتوانند متن مقدس را بهتر بفهمند و از آن دفاع کنند.
در ایرلند نیز صومعه‌ها نقشی مهم در حفظ دانش داشتند. کولومبا، راهب و مبلغ ایرلندی، در سال ۵۶۳ صومعه آیونا را در جزیره‌ای در ساحل غربی اسکاتلند تأسیس کرد. این صومعه به مرکز بشارت، آموزش و نسخه‌برداری تبدیل شد. در سده هشتم یا نهم، نسخه تذهیب‌شده و مشهور «کتاب کِلز» در سنت صومعه‌ای ایرلند و اسکاتلند پدید آمد که نمونه‌ای برجسته از هنر و مهارت کتابت مسیحی است.
۴. مدارس کلیسایی و مدرسه‌های وابسته به کلیساهای جامع
از سده ششم تا دوازدهم، کلیساها و کلیساهای جامع در شهرهای اروپا مدرسه‌هایی برای تربیت روحانیان، خوانندگان، نویسندگان و مدیران کلیسایی ایجاد کردند. این مراکز به تدریج آموزش خود را گسترش دادند و برخی افراد غیرروحانی نیز از آن بهره بردند.
در شهر یورک در شمال انگلستان، مدرسه کلیسای جامع یورک از مراکز مهم آموزش در سده هشتم بود. آلکوین یورکی، متولد حدود سال ۷۳۵، در همین محیط آموزشی رشد کرد. او بعدها به دعوت شارلمانی، پادشاه فرانک‌ها، به دربار او در آخن، در آلمان امروزی، رفت.
آلکوین در حدود سال ۷۸۲ سرپرستی مدرسه دربار شارلمانی را بر عهده گرفت. او برنامه‌ای آموزشی بر پایه «هفت هنر آزاد» تنظیم کرد: دستور زبان، منطق، فن بیان، حساب، هندسه، موسیقی و نجوم. هدف از این آموزش، تنها تولید کارمند حکومتی نبود؛ بلکه تربیت انسان‌هایی بود که بتوانند کتاب مقدس را بخوانند، درست تفسیر کنند، نامه بنویسند و جامعه را با حکمت اداره کنند.
۵. اصلاح آموزشی شارلمانی و گسترش سواد
شارلمانی، پادشاه فرانک‌ها و سپس امپراتور روم مقدس، در سال ۸۰۰ در رم تاج‌گذاری کرد. او دریافت که ضعف سواد روحانیان و مدیران می‌تواند به تحریف نوشته‌ها، سوءمدیریت و ناتوانی در تعلیم مردم بینجامد. از این رو، با همکاری آلکوین یورکی و دیگر آموزگاران، به ایجاد مدرسه‌ها در صومعه‌ها و کلیساهای جامع توجه شایانی کرد.
در سال ۷۸۹، شارلمانی فرمانی با عنوان «اخطار عمومی» صادر کرد. در این فرمان، اسقف‌ها و رؤسای صومعه‌ها تشویق شدند مدرسه‌هایی برای آموزش پسران تأسیس کنند و آموزش خواندن، نوشتن، سرودهای کلیسایی، دستور زبان و فهم متون مقدس را جدی بگیرند.
این جنبش که گاه «نوزایی کارولنژی» نامیده می‌شود، در سرزمین‌های فرانسه، آلمان، بلژیک، هلند، سوییس و شمال ایتالیا اثر گذاشت. در همین دوره، شیوه‌ای روشن‌تر و خواناتر برای نوشتن لاتین گسترش یافت که به «خط کوچک کارولنژی» معروف است. این شیوه، خواندن و نسخه‌برداری از کتاب‌ها را آسان‌تر کرد.
۶. پیدایش دانشگاه‌ها در اروپای قرون وسطی
دانشگاه‌های نخستین اروپا غالباً از مدرسه‌های وابسته به کلیساهای جامع، صومعه‌ها و نیاز کلیسا به آموزش الاهیات و حقوق پدید آمدند. واژه «دانشگاه» در اصل به معنای انجمن یا اجتماع استادان و دانشجویان بود، نه صرفاً یک ساختمان آموزشی.
– دانشگاه بولونیا
دانشگاه بولونیا در ایتالیا، که شکل‌گیری آن معمولاً به سال ۱۰۸۸ نسبت داده می‌شود، یکی از کهن‌ترین دانشگاه‌های جهان غرب است. این دانشگاه نخست به سبب آموزش حقوق رومی و حقوق کلیسایی شهرت یافت.
ایرنریوس، حقوقدان ایتالیایی که در اواخر سده یازدهم و اوایل سده دوازدهم در بولونیا تدریس می‌کرد، از چهره‌های مهم احیای مطالعه حقوق رومی بود. پژوهش او و شاگردانش در قانون، بر شکل‌گیری اندیشه حقوقی اروپا اثر گذاشت. حقوق کلیسایی نیز به سبب نیاز کلیسا به حل اختلافات، تنظیم ازدواج، ارث، مسئولیت روحانیان و نظم اجتماعی، در این دانشگاه جایگاهی مهم داشت.
– دانشگاه پاریس
دانشگاه پاریس از مدرسه کلیسای جامع نوتردام در پاریس رشد کرد و در حدود سال ۱۲۰۰ به عنوان یک جامعه علمی شناخته شد. پاپ اینوسنت سوم در سال ۱۲۰۸ از استادان و دانشجویان پاریس حمایت کرد و پاپ گریگوری نهم نیز در سال ۱۲۳۱ با فرمانی، امتیازها و استقلال آموزشی آن را تأیید کرد.
پاریس در قرون وسطی مرکز برجسته مطالعات الاهیاتی بود. پیتر آبلار، متولد سال ۱۰۷۹، در پاریس به منطق و الاهیات می‌پرداخت. هرچند زندگی و برخی دیدگاه‌های او جنجال‌برانگیز بود، روش پرسش و پاسخ او در رشد شیوه‌های استدلالی دانشگاهی اثر گذاشت.
توماس آکویناس، متولد حدود سال ۱۲۲۵ در ایتالیا، از سال ۱۲۵۲ در دانشگاه پاریس تدریس کرد. او تلاش کرد نشان دهد ایمان راستین و عقل سالم با یکدیگر دشمن نیستند، زیرا هر دو در نهایت به حقیقت خدا مربوط‌اند. آثار او، به‌ویژه «خلاصه الاهیات»، برای سده‌ها بر الاهیات، فلسفه، حقوق و اخلاق غرب اثر گذاشت.
– دانشگاه آکسفورد
آموزش عالی در آکسفورد انگلستان دست‌کم از اواخر سده دوازدهم وجود داشت. پس از آن‌که هنری دوم، پادشاه انگلستان، در سال ۱۱۶۷ دانشجویان انگلیسی را از تحصیل در دانشگاه پاریس منع کرد، شمار بیشتری از آنان به آکسفورد رفتند و این مرکز رشد کرد.
رابرت گروستسته، متولد حدود سال ۱۱۷۵، از استادان مهم آکسفورد و سپس اسقف لینکلن بود. او درباره نور، ریاضیات، طبیعت و روش بررسی علمی نوشت و معتقد بود آفرینش خدا دارای نظم و قانون است؛ از این رو، باید آن را با مشاهده و استدلال بررسی کرد.
راجر بیکن، راهب فرانسیسکانی و دانشمند انگلیسی، حدود سال ۱۲۱۴ متولد شد و با محیط علمی آکسفورد پیوند داشت. او بر اهمیت مشاهده، آزمایش، ریاضیات و یادگیری زبان‌ها تأکید می‌کرد. بیکن مطالعه طبیعت را راهی برای شناخت بهتر نظم آفرینش خدا می‌دانست.
– دانشگاه کِمبریج
دانشگاه کمبریج در سال ۱۲۰۹، پس از مهاجرت گروهی از استادان و دانشجویان از آکسفورد به شهر کمبریج، شکل گرفت. این دانشگاه نیز در آغاز با آموزش الاهیات، فلسفه، منطق، دستور زبان و حقوق، پیوندی نزدیک داشت. کالج پیتِرهاوس، که در سال ۱۲۸۴ تأسیس شد، نخستین کالج باقی‌مانده کمبریج به شمار می‌رود.
پژوهشی از خدمات پرپاسخ
دریافت لینک کوتاه این نوشته:
|
کپی شد! |
