کلیسا و سرکوب دانشمندان؛ واقعیت یا افسانه؟
کلیسا و سرکوب دانشمندان؛ واقعیت یا افسانه؟
در برخی دورههای تاریخ، بعضی نهادهای کلیسایی و رهبران کلیسا با برخی دانشمندان یا اندیشههای علمی برخورد نادرست و گاه سرکوبگرانه داشتهاند. اما این واقعیت به معنای آن نیست که ایمان مسیحی دشمن علم بوده یا کلیسا در مجموع و ذاتاً با دانش مخالفت داشته است. روایت رایجِ «کلیسا همیشه علم را سرکوب میکرد» یک سادهسازی تاریخی و اغلب تبلیغاتی است.
باید میان چند چیز تفاوت گذاشت:
۱. میان ایمان مسیحی و خطاهای افراد کلیسایی
مسیحیت بر این حقیقت استوار است که جهان آفریده خدای حکیم و منظم است. همین باور، انگیزهای نیرومند برای مطالعه طبیعت فراهم میکند: اگر آفرینش کار خدای عقلانی و هوشمند است، انتظار میرود نظم، قانونمندی و قابلیت بررسی داشته باشد.
اما رهبران کلیسایی نیز انسانهایی خطاپذیر بودند. هنگامی که کلیسا با قدرت سیاسی آمیخته شد، گاه برای حفظ اقتدار خود تصمیمهایی گرفت که با روح فروتنی، حقیقتجویی و عدالت مسیحی سازگار نبود. خطای یک پاپ، اسقف یا دادگاه کلیسایی، خطای انجیل نیست.
۲. کلیسا در بسیاری از دورهها حافظ و پرورشدهنده دانش بود
برخلاف تصویر اشتباه «قرون تاریک»، صومعهها و مراکز کلیسایی در حفظ کتابها، نسخهبرداری و انتقال آثار باستانی، آموزش خواندن و نوشتن و گسترش دانش نقش بزرگی داشتند. بسیاری از نخستین دانشگاههای اروپا، مانند بولونیا، پاریس و آکسفورد، در فضای مسیحی و با پیوند نزدیک با کلیسا شکل گرفتند.
دانشمندان برجسته بسیاری نیز ایمان مسیحی داشتند یا در ساختار کلیسایی فعالیت میکردند؛ از جمله نیکلاس کوپرنیک، گرگور مندل، ژرژ لومتر، رابرت بویل، یوهانس کپلر و آیزاک نیوتن. این افراد علم را راهی برای شناخت نظم آفرینش میدانستند، نه دشمن ایمان.
۳. ماجرای گالیله واقعیت دارد، اما افسانهسازی درباره آن نیز فراوان است
کلیسای کاتولیک در سال ۱۶۳۳ میلادی گالیله را محکوم و به حبس خانگی محدود کرد. این تصمیم اشتباه و تأسفبار بود. نباید آن را انکار یا توجیه کرد.
با این حال، داستان گالیله صرفاً نزاع «علم روشن» با «کلیسای تاریک و ضدعلم» نبود. در آن زمان، مدل زمینمرکزی تنها نظر کلیسا نبود؛ دیدگاه رایج علمی و فلسفیِ بخش بزرگی از اروپا نیز بود. گالیله شواهد مهمی به سود خورشیدمرکزی ارائه کرد، اما در آن زمان هنوز اثبات تجربیِ کامل برای حرکت زمین در دست نبود و بعضی استدلالهای خود او نیز نادرست بود.
افزون بر این، ماجرا درگیر سیاست، شخصیتهای بانفوذ، شیوه بیان گالیله، رقابتهای دانشگاهی و مسئله تفسیر نادرست برخی آیات کتابمقدس نیز بود. با وجود همه این زمینهها، کلیسا در محکومیت گالیله خطا کرد، زیرا نباید یک تفسیر نادرست و غیرقطعی از کتابمقدس را به مانعی در برابر بررسی آزادانه طبیعت تبدیل میکرد.
۴. ماجرای جوردانو برونو نیز اغلب تحریف میشود
گاهی گفته میشود برونو به علت دفاع از نظریه خورشیدمرکزی سوزانده شد. این بیان دقیق نیست. محکومیت او عمدتاً به سبب آموزههای الاهیاتی و فلسفیِ ناسازگار با ایمان مسیحی بود؛ از جمله انکار آموزههای بنیادین مسیحی درباره مسیح، تثلیث و رستاخیز. او را نمیتوان صرفاً «شهید علم» معرفی کرد.
این نکته هرگز به معنای تأیید مجازات یا اعدام او نیست. گرفتن جان انسان به علت اختلاف فکری یا الاهیاتی، با روح انجیل و دعوت مسیح به شهادت دادن برای حقیقت، نه تحمیل حقیقت با زور، سازگار نیست.
۵. کلیسا هرگز یک نهاد یکدست نبوده است
وقتی گفته میشود «کلیسا دانشمندان را سرکوب کرد»، باید پرسید کدام کلیسا، در کدام کشور، در چه قرنی، با چه ساختار سیاسی و علیه چه کسی؟ تاریخ مسیحیت گستردهتر و پیچیدهتر از آن است که با یک جمله داوری شود.
در کنار بعضی برخوردهای نادرست، افراد و نهادهای مسیحی فراوانی از علم پشتیبانی کردند. بیمارستانها، مدارس، دانشگاهها، رصدخانهها و مراکز پژوهشی بسیاری در جهان مسیحی شکل گرفتند. حتی خود پیدایش علم مدرن در اروپا با پیشفرضهایی هماهنگ بود که جهانبینی مسیحی تقویت میکرد: جهان واقعی است، نظم دارد، عقل انسان میتواند آن را بررسی کند و طبیعت خدا نیست که تحقیق درباره آن بیحرمتی شمرده شود.
- نتیجه:
پاسخ صادقانه این است: بله، برخی رهبران و نهادهای کلیسایی در تاریخ، گاه با دانشمندان نادرست برخورد کردند؛ اما این رفتارها نه ذات ایمان مسیحی بود، نه نماینده کامل تاریخ کلیسا، و نه دلیل دشمنی مسیحیت با علم.
واقعیت تاریخی این است که ایمان مسیحی هم علم را ممکن و معنادار میسازد و هم انسان را فرا میخواند که در برابر حقیقت فروتن باشد. هر جا کلیسا از حقیقت و عدالت فاصله گرفته است، باید خطای خود را بپذیرد؛ اما نباید اجازه داد این خطاها به بهانهای برای تحریف میراث عظیم مسیحیت در آموزش، دانشگاه، پزشکی و پیدایش علم مدرن تبدیل شود.
پژوهشی از خدمات پرپاسخ
دریافت لینک کوتاه این نوشته:
|
کپی شد! |