داوود تاریخی در پرتو باستان‌شناسی
کتیبه تِل دان اُستراکون خِربِت قیافه
داوود تاریخی در پرتو باستان‌شناسی
متنی که در زیر آمده به کشف «اُستراکونِ خِربِت قیافه» اشاره دارد؛ یعنی قطعه‌ای سفالی با نوشته‌ای مرکّب از چند سطر که در محوطهٔ باستانی خِربت قیافه، مشرف به درۀ ایلاه، پیدا شد. این کشف مهمی است.
– خِربت قیافه کجاست و چرا اهمیت دارد؟
خِربت قیافه یک شهرِ مستحکمِ باستانی در یهوداست که بر فراز تپه‌ای در نزدیکی درۀ ایلاه قرار دارد. درۀ ایلاه همان منطقه‌ای است که کتاب‌مقدس نبرد داوود و جُلیات را در آن روایت می‌کند. نزدیکی محوطه به این دره، باعث اهمیت بسیار برای بررسی آغاز پادشاهی اسرائیل و یهودا شده است؛ ولی باستان‌شناسی نمی‌تواند اثبات کند که نبرد داوود و جُلیات دقیقاً در همان نقطه رخ داده است.
حفاری‌های مهم این مکان از حدود سال‌های ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۳ انجام شد. یافته‌ها نشان دادند که اینجا صرفاً یک روستای کوچک نبوده، بلکه شهری برنامه‌ریزی‌شده با ویژگی‌های دفاعی و اداری بوده است، از جمله:
– دیوار دفاعی بزرگ از نوع دیوارِ اتاق‌دار؛
– دو دروازۀ اصلی؛
– ساختمان‌هایی با طرح نسبتاً منظم؛
– ابزارها، ظروف، مُهرها و بقایای فعالیت‌های اقتصادی؛
– شواهدی از نگهداری و مصرف سازمان‌یافتۀ مواد غذایی؛
– استراکون یا قطعه‌سفالِ نوشته‌دار.
تاریخ‌گذاری با روش کربنِ رادیواکتیو، زمان استقرار اصلی شهر را تقریباً میان سال‌های ۱۰۲۰ تا ۹۸۰ پیش از میلاد قرار می‌دهد؛ یعنی نزدیک به دوره‌ای که کتاب‌مقدس آن را عصر شائول و داوود معرفی می‌کند.
– اُستراکون چیست؟
استراکون به قطعه‌ای سفالی گفته می‌شود که بر آن با جوهر نوشته‌اند. در دنیای باستان، سفالِ شکسته ابزار ارزان و در دسترس برای یادداشت‌های روزمره، نامه‌ها، فهرست‌ها یا دستورهای اداری بود.
استراکون خِربت قیافه در سال ۲۰۰۸ پیدا شد و پنج سطر نوشته دارد. خط آن بسیار کهن، آسیب‌دیده و خواندن آن دشوار است؛ به همین دلیل پژوهشگران هنوز بر سر خوانش دقیق آن توافق کامل ندارند.
– آیا این نوشته به زبان عبری است؟
این مسئله محل بحث است. برخی پژوهشگران آن را یکی از کهن‌ترین نمونه‌های خط عبری می‌دانند؛ برخی دیگر آن را خط کنعانیِ آغازین یا نوشتاری نزدیک به زبان‌های سامیِ شمال‌غربی می‌شمارند. بنابراین، گفتنِ قطعیِ اینکه «این نوشته بی‌تردید عبریِ داوودی است» فراتر از شواهد موجود است.
با وجود این اختلاف، یک نکته روشن است: در این منطقه، در آغاز سدۀ دهم پیش از میلاد، توانایی نوشتن و استفاده از متن وجود داشته است. همین امر با تصویرِ جامعه‌ای کاملاً بی‌سواد و فاقد هرگونه سازمان‌یافتگی سازگار نیست.
– محتوای نوشته چه بوده است؟
چون متن ناقص است، ترجمه‌ها متفاوت‌اند. یکی از خوانش‌های مشهور، آن را متنی اخلاقی یا قضایی می‌داند که در آن از عدالت نسبت به افراد آسیب‌پذیر سخن گفته می‌شود؛ مانند حمایت از بیوه‌‌زن، یتیم، غریب و برده. اگر این خوانش درست باشد، نوشته نشان می‌دهد که مفاهیم عدالت اجتماعی، داوری و مسئولیت نسبت به ضعفا در آن جامعه مطرح بوده است.
اما باید دقت داشت که: این قطعه سفال، «متن قانون مدوّن» یا سند رسمی از دستگاه پادشاهی داوود نیست. ارزش آن در این است که وجود نوشتار و نوعی فرهنگ اداری یا حقوقی در آن دوره را محتمل‌تر می‌سازد.
– آیا این کشف ثابت می‌کند داوود پادشاهی بزرگ و متمرکز داشت؟
این کشف به‌تنهایی چنین چیزی را ثابت نمی‌کند؛ اما بخشی از مجموعه شواهدی است که دیدگاهِ «داوود فقط رئیس قبیله یک دهکدهٔ بی‌اهمیت بود» را ضعیف می‌سازد.
در گذشته، برخی پژوهشگرانِ مینیمالیست مدعی بودند که روایت‌های مربوط به داوود بسیار دیرتر ساخته شده‌اند و شاید داوود اساساً شخصیتی افسانه‌ای باشد. امروزه این ادعا دیگر دیدگاه غالب نیست، زیرا شواهدی مستقل از کتاب‌مقدس وجود دارند.
مهم‌ترینِ آن‌ها کتیبۀ تِل‌دان است که احتمالاً به سدۀ نهم پیش از میلاد تعلق دارد و از «خانۀ داوود» سخن می‌گوید. این عبارت معمولاً به یک دودمان پادشاهی منسوب به داوود اشاره دارد. بنابراین، حدود یک سده پس از عصر داود، دشمنان اسرائیل نیز ظاهراً از خاندان داوود به‌عنوان واقعیتی سیاسی یاد می‌کردند.
خِربت قیافه نیز نشان می‌دهد که در مرزهای یهودا، در زمان بسیار نزدیک به دوران داوود، شهری دارای:
– طرح دفاعی هماهنگ؛
– ساختارهای عمومی؛
– ارتباطات منطقه‌ای؛
– و استفاده از نوشتار
وجود داشته است. چنین شهری به احتمال زیاد نیازمند نوعی قدرت سیاسی، سازمان‌دهی کار، مدیریت منابع و توان دفاعی بوده است.
– آیا همهٔ تاریخ‌نگاران سکولار وجود تاریخی داوود را انکار می‌کنند؟
خیر. میان تاریخ‌نگاران و باستان‌شناسانِ غیرمذهبی دیدگاه‌های بسیار متفاوتی وجود دارد.
بسیاری از آنان وجود داوود را تاریخی می‌دانند، ولی بر سر وسعت پادشاهی او اختلاف دارند. بعضی او را پادشاه یک دولت کوچک اما واقعی در یهودا می‌دانند؛ بعضی دیگر بر این باورند که بعدها اهمیت او در روایت‌های ملی اسرائیل بزرگ‌تر شده است. بنابراین، بحث اصلی در میان تاریخ‌نگاران، امروز بیشتر بر سر اندازه، قدرت و میزان تمرکز پادشاهی داوود است، نه صرفاً بر سر وجود تاریخی او.
– این کشف چه چیزی را تقویت می‌کند؟
خِربت قیافه به‌طور معقول این نکات را تقویت می‌کند:
– یهودا در آغاز سدۀ دهم پیش از میلاد صرفاً مجموعه‌ای از روستاهای بی‌سازمان نبود.
– توان ساخت استحکامات بزرگ و ادارهٔ یک شهر وجود داشت.
– نوشتن در منطقه شناخته‌شده و استفاده‌شده بود.
– جامعه، ساختار دفاعی و احتمالاً اداری داشت.
– روایت کتاب‌مقدس از ظهور یک پادشاهی در یهودا را نمی‌توان به‌سادگی افسانه‌ای متأخر دانست.
– این کشف چه چیزی را ثابت نمی‌کند؟
در عین حال، این یافته به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که:
– داوود شخصاً در خِربت قیافه حضور داشته است؛
– نبرد داوود و جُلیات دقیقاً در همان محل رخ داده است؛
– متن سفالی، فرمانِ داوود یا قانون رسمی حکومت او بوده است؛
– تمام جزئیات روایت‌های تاریخی کتاب‌مقدس به‌وسیلهٔ این یک کشف اثبات شده‌اند.
– جمع‌بندی:
متنِ مورد نظر بر این حقیقت مهم تکیه دارد: باستان‌شناسیِ جدید، تصویرِ بسیار ساده‌انگارانه‌ای را که یهودای عصر داوود را کاملاً بی‌سواد، روستایی و فاقد هر نوع ساختار سیاسی می‌دانست، به چالش کشیده است. اما دقیق‌تر آن است که بگوییم اُستراکون خِربت قیافه و ساختار شهر، در کنار کتیبۀ تِل‌دان و دیگر شواهد، وجود یک جامعۀ پیچیده‌تر و سازمان‌یافته‌تر در آغاز عصر پادشاهی یهودا را تأیید می‌کنند.
پژوهشی از خدمات پرپاسخ
دریافت لینک کوتاه این نوشته:
|
کپی شد! |
