اثر کتاب مقدس در زمینه‌سازی پژوهش علمی در تاریخ تمدن غرب (بخش اول)
اثر کتاب مقدس در زمینه‌سازی پژوهش علمی در تاریخ تمدن غرب (بخش اول)
تعالیم کتاب مقدس کتاب درسیِ فیزیک، پزشکی یا نجوم نیست؛ اما جهان‌بینی‌ای فراهم می‌کند که پژوهش علمی در آن معنادار و ارزشمند می‌شود. این جهان‌بینی بر چند اصل استوار است: جهان آفریده خدای هوشمند و منظم است؛ طبیعت خدا نیست و نباید پرستیده شود؛ انسان دارای عقل و مسئولیت است؛ و آفرینش باید شناخته، نگهداری و به‌درستی اداره شود.
“سپس خدا ايشان را برکت داده، فرمود: «بارور و زياد شويد، زمين را پُر سازيد، بر آن تسلط يابيد و بر ماهی‌های دريا، پرندگان آسمان و همۀ حيواناتی که بر زمين حرکت می‌کنند، فرمانروايی کنيد»” (پیدایش ۱: ۲۸).
از این رو، مطالعه طبیعت برای بسیاری از دانشمندان مسیحی نه فقط مغایرتی با ایمان آنان نداشت، بلکه بررسی آثار خدای خالق بود. البته تاریخ علم پیچیده است: علم مدرن تنها محصول یک عامل نیست و از میراث یونانی، رومی، یهودی، اسلامی و تمدن‌های دیگر نیز بهره برده است. با این همه، جهان‌بینی کتاب‌مقدسی در اروپا زمینه‌ای مهم برای رشد نهادهای علمی، روش مشاهده و پژوهش درباره قوانین طبیعت فراهم کرد.
۱. جهان منظم و قابل بررسی
در فرهنگ‌های باستانی، طبیعت گاه عرصه نیروهای متضاد و غیرقابل‌پیش‌بینی یا جایگاه خدایان متعدد دانسته می‌شد. اما کتاب مقدس جهان را آفریده خدای واحد، هوشمند و وفادار معرفی می‌کند. بنابراین، انتظار می‌رود که طبیعت دارای نظم، تداوم و الگوهای قابل مشاهده باشد.
این اندیشه به شخص دانشمند اجازه می‌داد بپرسد: چرا اجرام آسمانی حرکت‌های قابل پیش‌بینی دارند؟ چرا گیاهان و جانوران الگوهای مشخصی دارند؟ چرا آب، نور، حرکت و بدن انسان از نظم‌هایی قابل مطالعه پیروی می‌کنند؟
این نگاه، طبیعت را نه یک خدا، بلکه آفرینشی واقعی و قابل تحقیق می‌دانست. پس مشاهده، اندازه‌گیری و آزمایش می‌توانست راهی برای شناخت نظم آفریده‌شده باشد.
۲. آگوستین و دعوت به شناخت آفرینش
آگوستین، اسقف شهر هیپو در شمال آفریقا، از سال ۳۹۵ تا مرگش در سال ۴۳۰ خدمت کرد. او تأکید داشت که حقیقت از خدا سرچشمه می‌گیرد و مسیحیان نباید درباره امور طبیعی با ناآگاهی سخن بگویند؛ زیرا ادعاهای نادرست درباره جهان می‌تواند باعث شود دیگران پیام انجیل را نیز جدی نگیرند.
آگوستین در اثر خود «معنای تحت‌اللفظی پیدایش» هشدار داد که هنگام سخن‌گفتن از طبیعت باید به دانش و شواهد توجه شود. این رویکرد به معنای برتری‌دادن نظریه‌های انسانی بر کلام خدا نبود؛ بلکه دعوتی به فروتنی، دقت و پرهیز از تفسیرهای شتاب‌زده بود.
۳. صومعه‌ها؛ حفظ دانش و توسعه فناوری
پس از فروپاشی امپراتوری روم غربی در سال ۴۷۶، صومعه‌ها در بخش‌هایی از اروپا به مراکزی برای حفظ نسخه‌های کتاب‌ها، آموزش خواندن و نوشتن و توسعه مهارت‌های عملی تبدیل شدند.
بندیکت نرسیا، که حدود سال ۴۸۰ در ایتالیا به دنیا آمد، در حدود سال ۵۲۹ صومعه مونته کاسینو را در جنوب رم بنیان گذاشت. قانون بندیکتی بر دعا، مطالعه و کار تأکید داشت. راهبان در کنار نسخه‌برداری از کتاب‌ها، به کشاورزی، باغبانی، آب‌رسانی، ساخت ابزار، اداره آسیاب‌های آبی و مراقبت از بیماران نیز می‌پرداختند.
صومعه‌ها همه آثار علمی را پدید نیاوردند، اما در حفظ آثار یونانی و رومی، ثبت تجربه‌های کشاورزی و دارویی و ایجاد فرهنگ مطالعه نقش داشتند. در سده‌های بعد، همین میراث به رشد مدرسه‌های کلیسایی و دانشگاه‌ها کمک کرد.
۴. دانشگاه‌های قرون وسطی و آزادی نسبی پژوهش
برخلاف تصویر و اصطلاح نادرست «قرون تاریک»، دانشگاه‌های مهم اروپا در دل تمدن مسیحی قرون وسطی شکل گرفتند. دانشگاه بولونیا در ایتالیا، که ریشه آن به سال ۱۰۸۸ می‌رسد، در حقوق و سپس دیگر رشته‌ها شهرت یافت. دانشگاه پاریس در فرانسه در حدود سال ۱۱۵۰ شکل گرفت و به مرکز برجسته الاهیات، فلسفه و منطق بدل شد. دانشگاه آکسفورد در انگلستان نیز دست‌کم از سال ۱۰۹۶ فعالیت آموزشی داشت و دانشگاه کمبریج در سال ۱۲۰۹ بنیان گذاشته شد.
این دانشگاه‌ها زیر تأثیر کلیسا بودند، اما تنها مدرسه‌های مذهبی به شمار نمی‌رفتند. در آنها منطق، فلسفه طبیعی، پزشکی، ریاضیات، نجوم و حقوق نیز تدریس می‌شد. «فلسفه طبیعی» نامی بود که پیش از رواج واژه علوم طبیعی، برای مطالعه حرکت، ماده، آسمان، گیاهان، جانوران و بدن انسان به کار می‌رفت.
وجود دانشگاه‌ها به دانشمندان امکان داد تا نوشته‌ها را نقد کنند، استدلال‌ها را بیازمایند، با استادان و دانشجویان دیگر گفت‌وگو کنند و یافته‌های خود را منتقل سازند.
۵. رابرت گروسِتِست و اهمیت مشاهده
رابرت گروسِتِست، متولد حدود سال ۱۱۷۵ در انگلستان، استاد دانشگاه آکسفورد و سپس اسقف لینکلن بود. او از نخستین اندیشمندان اروپایی بود که بر پیوند میان مشاهده، فرضیه، آزمایش و استدلال ریاضی تأکید کرد.
گروسِتِست در مطالعه نور، رنگین‌کمان و پدیده‌های طبیعی تلاش کرد از مشاهده آغاز کند و سپس توضیحی کلی ارائه دهد که بتوان آن را دوباره با تجربه سنجید. او معتقد بود نظم طبیعت بازتاب عقل و حکمت خالق است؛ بنابراین، انسان باید این نظم را با عقل و بررسی دقیق دنبال کند.
۶. راجر بیکن و روش تجربی
راجر بیکن، راهب فرانسیسکن و دانشمند انگلیسی، حدود سال ۱۲۱۹ در سامرست انگلستان به دنیا آمد. او در دانشگاه آکسفورد و سپس در پاریس تحصیل کرد. بیکن در سال‌های حدود ۱۲۶۶ تا ۱۲۶۸ اثر بزرگ خود، «اپوس ماژوس»، را نوشت.
او بر اهمیت زبان‌ها، ریاضیات، مشاهده و آزمایش تأکید داشت. به باور او، تنها استناد به نوشته‌های پیشینیان کافی نیست؛ حقیقت درباره طبیعت باید با تجربه نیز آزموده شود. بیکن در زمینه نورشناسی، عدسی‌ها، نجوم و روش تحقیق علاقه فراوان داشت.
او علم را وسیله‌ای برای غرور یا سلطه نمی‌دانست، بلکه آن را بخشی از مسئولیت انسان در شناخت حکمت خدا و خدمت به دیگران می‌دید.
۷. ژان بوریدان و بررسی حرکت
ژان بوریدان، فیلسوف و استاد دانشگاه پاریس، حدود سال ۱۳۰۰ در منطقه پیکاردی فرانسه به دنیا آمد و تا حدود سال ۱۳۵۸ زندگی کرد. او درباره حرکت اجسام نظریه‌ای مطرح کرد که بعدها با عنوان «نظریه انگیزش» شناخته شد.
در اندیشه ارسطویی، برای ادامه حرکت جسم معمولاً نیاز به عامل محرکِ دائمی فرض می‌شد. بوریدان استدلال کرد که جسمِ در حال حرکت نوعی نیروی انتقال‌یافته دریافت می‌کند که حرکتش را ادامه می‌دهد، مگر آن‌که مقاومت یا عامل دیگری آن را کاهش دهد. این دیدگاه با قانون نخست حرکت نیوتن یکسان نبود، اما در فاصله‌گرفتن از توضیح‌های کهن و آماده‌سازی اندیشه درباره حرکت اهمیت داشت.
۸. نیکلاس کوزایی و محدودیت دانش انسان
نیکلاس کوزایی، متولد سال ۱۴۰۱ در کوس آلمان، کاردینال، فیلسوف و ریاضی‌دان بود. او در اثر خود «درباره نادانی آموخته‌شده»، که در سال ۱۴۴۰ منتشر شد، بر محدودیت شناخت انسان در برابر عظمت خدا تأکید کرد.
این فروتنیِ معرفتی برای پژوهش علمی مهم است: انسان نباید نظریه خود را حقیقت نهایی بداند، بلکه باید آماده اصلاح آن در پرتو شواهد باشد. کوزایی درباره ریاضیات، نجوم و امکان حرکت زمین نیز اندیشید و در گشودن راه گفت‌وگوهای تازه درباره ساختار جهان سهم داشت.
۹. انقلاب علمی و مطالعه «کتاب طبیعت»
در سده‌های شانزدهم و هفدهم، بسیاری از دانشمندان اروپایی طبیعت را «کتاب طبیعت» می‌نامیدند؛ یعنی جهانی که خدا آفریده و می‌توان آن را با مشاهده و ریاضیات مطالعه کرد. آنان میان کتاب مقدس، که حقیقت خدا درباره نجات و زندگی بشری را آشکار می‌کند، و طبیعت، که آثار قدرت و حکمت او را نشان می‌دهد، تمایز می‌گذاشتند.
– نیکلاس کوپرنیک
نیکلاس کوپرنیک، متولد سال ۱۴۷۳ در تورونِ لهستان، ستاره‌شناس و روحانی کلیسایی بود. او در سال ۱۵۴۳ کتاب «درباره گردش افلاک آسمانی» را منتشر کرد. در این اثر، او مدلی خورشیدمرکز برای توضیح حرکت سیاره‌ها پیشنهاد داد.
مدل کوپرنیک در آغاز کامل نبود و برای اثبات نهایی خود به داده‌ها و محاسبات بیشتر نیاز داشت، اما زمینه را برای پژوهش‌های بعدی در نجوم فراهم کرد.
یوهانس کپلر
یوهانس کپلر، متولد سال ۱۵۷۱ در وایِل‌دِر اشتاتِ آلمان، دانشمندی لوتری بود که ایمان خود را با پژوهش نجومی پیوند می‌داد. او در پراگ، گراتس و لینتس کار کرد و از داده‌های دقیق رصدی تیکو براهه بهره گرفت.
کپلر در سال ۱۶۰۹ دو قانون نخست حرکت سیاره‌ها را در کتاب «نجوم نو» منتشر کرد و قانون سوم را در سال ۱۶۱۹ در اثر «هماهنگی جهان» بیان نمود. او نشان داد که سیاره‌ها در مدارهای بیضوی حرکت می‌کنند، نه دایره‌های کامل.
کپلر جهان را آفریده خدای هوشمند می‌دانست و می‌گفت دانشمند در بررسی طبیعت، اندیشه‌های خدا را پس از او دنبال می‌کند. این عبارت به معنای هم‌سطح‌شدن انسان با خدا نیست، بلکه بیانگر شگفتی او از نظم آفرینش بود.
۱۰. فرانسیس بیکن و سازمان‌دهی پژوهش
فرانسیس بیکن، متولد سال ۱۵۶۱ در لندن، حقوقدان، سیاستمدار و فیلسوف انگلیسی بود. او در سال ۱۶۲۰ کتاب «ابزار نو» را منتشر کرد و در آن از روش منظم مشاهده، گردآوری داده‌ها، آزمایش و پرهیز از پیش‌داوری دفاع نمود.
بیکن سقوط انسان را واقعیتی می‌دانست که بر فهم و اخلاق بشر اثر گذاشته است. از نگاه او، انسان نباید با غرورِ نظریه‌پردازیِ بی‌پایه، خود را معیار حقیقت بداند؛ بلکه باید با صبر و فروتنی به مطالعه آفرینش بپردازد. او همچنین دانش را برای سود عمومی، بهبود زندگی انسان‌ها و تسکین رنج‌ها ارزشمند می‌دانست.
ایده‌های بیکن بعدها بر شکل‌گیری انجمن‌ها و نهادهای علمی در انگلستان اثر گذاشت.
۱۱. انجمن سلطنتی لندن
در سال ۱۶۶۰، گروهی از دانشمندان و اندیشمندان در لندن «انجمن سلطنتی لندن برای بهبود دانش طبیعی» را بنیان گذاشتند. این انجمن در سال ۱۶۶۲ منشور سلطنتی دریافت کرد و به یکی از مهم‌ترین نهادهای علمی جهان بدل شد.
اعضای آن بر مشاهده، آزمایش، گزارش دقیق و نقدپذیری تأکید داشتند. رابرت بویل، رابرت هوک، کریستوفر رن و بعدها اسحاق نیوتن از چهره‌های مهم مرتبط با این انجمن بودند.
این نهاد نمونه‌ای از تبدیل پژوهش علمی از تلاش فردی به کاری جمعی، ثبت‌شده و قابل بررسی بود.
پژوهشی از خدمات پرپاسخ
دریافت لینک کوتاه این نوشته:
|
کپی شد! |
