نویسنده انجیل توما، تاریخ نگارش و محتوای آن چیست؟
نویسنده انجیل توما، تاریخ نگارش و محتوای آن چیست؟
انجیل توما نوشته‌ای غیرکانُنی است که مجموعه‌ای از ۱۱۴ گفتار منسوب به عیسی را در بر دارد. این اثر، برخلاف چهار انجیلِ متی، مرقس، لوقا و یوحنا، زندگی عیسی، معجزات او، مصلوب‌شدن، دفن، رستاخیز و ظهورهای او را روایت نمی‌کند؛ بلکه تقریباً تنها از جملات کوتاه، معماگونه و گاه تمثیلی تشکیل شده است.
آغاز متن ادعا می‌کند: «این‌ها سخنان پنهانی عیسای زنده است که دیدیموس یهودا توما آنها را نوشت». واژه‌های «دیدیموس» در یونانی و «توما» در آرامی، هر دو به معنای «دوقلو» هستند.
– نویسنده و زمان نگارش
نویسنده انجیل توما ناشناخته است. نسبت‌دادن آن به تومای رسول، شاگرد عیسی، ادعای خود متن است، اما شواهد تاریخیِ معتبر نشان نمی‌دهد که تومای رسول آن را نوشته باشد.
بیشتر پژوهشگران تاریخ نگارش شکل نهایی آن را در قرن دوم میلادی می‌دانند؛ معمولاً حدود سال‌های ۱۲۰ تا ۱۸۰ میلادی. بعضی پژوهشگران احتمال می‌دهند که شماری از گفتارهای آن ریشه‌ای قدیمی‌تر یا حتی مستقل از اناجیل داشته باشند، اما این احتمال به معنای رسولی‌بودن یا معتبر بودن کل کتاب نیست.
سه قطعه یونانی از این اثر در اکسیرینخوس مصر یافت شده‌اند که معمولاً به حدود سال ۲۰۰ میلادی تاریخ‌گذاری می‌شوند. نسخه کامل‌ترِ شناخته‌شده، به زبان قبطی، در سال ۱۹۴۵ میلادی در نجع حمادی مصر کشف شد؛ این نسخه، دست‌نوشته‌ای از حدود قرن چهارم میلادی است و احتمالاً ترجمه‌ای از متنی یونانی بوده است.
– این انجیل درباره عیسی چه می‌گوید؟
انجیل توما عیسی را معلمی می‌نمایاند که «سخنان پنهان» و دانشی درونی را به گروهی خاص منتقل می‌کند. در آن، نجات غالباً با شناختِ درونی، کشف هویت خویش و دریافت رازهای پنهان پیوند دارد.
برخی گفتارهای آن با اناجیل کاننی شباهت دارند؛ برای نمونه، نسخه‌هایی از سخنان مربوط به جستن، یافتن، دانه خردل، نور، و ملکوت خدا در آن دیده می‌شود. اما حتی در موارد مشابه نیز ترتیب، زمینه و معنای سخنان غالباً تغییر کرده است.
در مقابل، گفتارهای بسیاری کاملاً متفاوت یا ناسازگار با انجیل‌های کانُنی‌اند. برای نمونه:
– عیسی در آن غالباً آموزگار رازهای پنهانی است، نه نجات‌دهنده‌ای که آشکارا برای همه مردم آمد.
– نجات با «شناخت» یا معرفت باطنی پیوند می‌خورد، نه با توبه، ایمان، فیض خدا، صلیب و رستاخیز.
– توجهی جدی به گناه، آمرزش، کفاره، مرگ نجات‌بخش مسیح و قیام جسمی او وجود ندارد.
– جهان مادی و بدن در بعضی گفتارها کم‌ارزش یا مسئله‌دار جلوه می‌کنند؛ این فضا با گرایش‌های عرفانیِ قرن دوم هم‌خوانی دارد.
– در گفتار پایانی، جمله‌ای درباره زن بودن و ورود به حیات آمده که با کرامت برابر زن و مرد در آفرینش و نجات سازگار نیست.
– آیا با انجیل‌های کانُنی هماهنگ است؟
تا حدی در برخی گفتارهای اخلاقی و تمثیلی شباهت دارد، اما در پیام اصلی با اناجیل کانُنی هماهنگ نیست.
چهار انجیل کانُنی عیسی را پسر خدا، مسیح موعود، خداوندِ متجسد، قربانی برای گناهان انسان و برخاسته از مردگان اعلام می‌کنند. در آنها نجات بر کار تاریخی و علنیِ عیسی استوار است: زندگی بی‌گناه او، صلیب، مرگ، دفن و رستاخیزش.
اما انجیل توما این پیام مرکزی انجیل را کنار می‌گذارد و به جای آن، سخنان رازآمیز و راهی از معرفت درونی ارائه می‌کند. به همین علت، کلیسای نخستین آن را در شمار نوشته‌های معتبرِ رسولان نپذیرفت و هرگز بخشی از عهد جدید نشد.
همچنین درست‌تر است که نگوییم همه انجیل توما به‌طور کامل و یکدست «گنوسی» یا عرفانی است؛ میان پژوهشگران در این‌باره بحث وجود دارد. بااین‌حال، شکل نهایی کتاب آشکارا با اندیشه‌هایی هم‌سو است که نجات را در معرفت پنهانی می‌جستند، نه در کار نجات‌بخش عیسای مسیح بر صلیب و رستاخیز او.
– نتیجه:
انجیل توما منبعی مفید برای شناخت جریان‌های فکریِ قرن دوم میلادی است، اما منبعی هم‌رتبه با اناجیل کانُنی برای شناخت عیسای تاریخی و پیام حقیقی او نیست. این نوشته نه شاهدی قابل اعتماد بر نویسندگی تومای رسول است و نه روایت آن از نجات با حقیقت آشکارشده در انجیل هماهنگ است.
پژوهشی از خدمات پرپاسخ
دریافت لینک کوتاه این نوشته:
|
کپی شد! |
