کتاب پیدایش چه نوع کتابی است؟

کتاب پیدایش چه نوع کتابی است؟

پیدایش کتابی مهم برای همهٔ خوانندگان کتاب مقدس است. هم عیسای خداوند و هم پولس رسول از آن نقل‌قول کرده و تأیید می‌کنند که مندرجات این کتاب واقعاً رخ داده‌اند. در این نوشتار به موضوع‌ها، ساختار و سبک پیدایش نظر افکنده‌ایم و آن را با روایت‌های غیرکتاب‌ مقدسی دربارهٔ منشأ جهان مقایسه کرده‌ایم.

موضوع‌ها

آیهٔ نخست «در ابتدا خدا آسمان‌ها و زمین را آفرید»؛ نشان می‌دهد که این کتاب دربارهٔ منشأ همه‌چیز است: برای همه‌چیز آغازی وجود دارد. عنوان یهودی این کتاب از کتاب مقدس «برِشیت» («در ابتدا») است. «پیدایش» ترجمهٔ عنوان یونانی آن به معنای «آغاز» یا «به‌وجود آمدن» است.

این کتاب دربارهٔ پیدایش آسمان‌ها و زمین، آفرینش انسان، منشأ و گسترش شرارت، شکل‌گیری زبان‌ها، قوم‌ها و حکومت‌ها و همچنین برگزیده شدن ابراهیم سخن می‌گوید. در آن با نخستین ازدواج، نخستین گناه، نخستین قربانی، نخستین قتل، نخستین عشق، نخستین عهد و… روبه‌رو می‌شویم. همچنین نشان می‌دهد ریشهٔ کشمکش کنونی بر سر سرزمین اسرائیل از کجاست، قوم اسرائیل چگونه به مصر رسید و مهم‌تر از همه، چگونه نقشهٔ خدا با وجود سرکشی انسان به پیش می‌رود. تقریباً دربارهٔ هر موضوع مهمی در کتاب مقدس، اصول اولیه‌اش در کتاب پیدایش بیان شده است.

عشق به‌عنوان نمونه

نمونه‌ای از این موضوع، واژهٔ «دوست داشتن» است. این واژه را نخستین بار در پیدایش ۲۲ می‌خوانیم: دربارهٔ محبت پدر (ابراهیم) به «پسر یگانه‌اش» اسحاق. ابراهیم باید او را قربانی کند، اما در نهایت قوچی به‌جای او می‌میرد. این نخستین اشاره به محبت، به ما نشان می‌دهد که محبت خدا با رابطهٔ محبت‌آمیز میان پدر و پسر آغاز می‌شود؛ و نیز با قربانی شدن پسر پیوند دارد. دومین جایی که به «دوست داشتن» اشاره شده، در پیدایش ۲۴ است. برای نمونه آمده است: «آنگاه اسحاق (رِبِکا) را به زنی گرفت  و دل در او بست». به نظر من این واقعه نشانه‌ای از عشق و محبت مسیح به عروس خود می‌باشد.

ساختار پیدایش

چندین بار با عبارت «این است تاریخچهٔ …» (در عبری: «تولِدوت») روبه‌رو می‌شویم. این عبارت احتمالاً نشان می‌دهد کتاب چگونه شکل گرفته است. می‌توان گفت کتاب از یازده سند خانوادگی تشکیل شده که به‌وسیلهٔ موسی گردآوری و ویرایش شده و مقدمه‌ای بسیار اساسی (۱:‏۱ تا ۲:‏۳) نیز به آن افزوده شده است.

عبارت «این است تاریخچهٔ…» را می‌توان چنین فهمید: «سرگذشتِ … چنین ادامه یافت»، یا به‌عنوان عنوان یک سند خانوادگی. بیشتر شخصیت‌های اصلی پیدایش احتمالاً توانایی نوشتن داشته‌اند. از ابراهیم تا یعقوب شاید بر لوح‌های گِلی می‌نوشتند. یوسف در مصر نوشتن بر پاپیروس را آغاز کرد و احتمالاً موسی نیز چنین می‌کرد (نگاه کنید به اعمال رسولان ۷: ۲۲).

سبک کتاب

سبک این کتاب روایی و تاریخی است. کاربرد فراوان واژه‌هایی مانند «و» و «آنگاه»؛ که از همان فصل نخست دیده می‌شود، نشانهٔ همین روایت‌گری است. کارشناسان این موضوع را از دستور زبان عبری نیز درمی‌یابند، اما پرداختن به آن در اینجا مجال بیشتری می‌طلبد.
گاه جرقه‌ای از شعر دیده می‌شود (مانند ۲: ۲۳)، اما پیدایش به‌صورت گزارشی و واقع‌گرایانه شرح می‌دهد که در آغاز تا شکل‌گیری قوم اسرائیل چه رخ داد؛ و کتاب خروج روایت را از همان‌جا ادامه می‌دهد. میان فصل‌های ۱–۱۱ و ۱۲–۵۰ نیز گسست سبکی وجود ندارد؛ شیوهٔ روایت در سراسر کتاب اساساً یکسان است.

پیدایش (و در واقع سراسر کتاب مقدس) روایتی تاریخی و درست ارائه می‌دهد، هرچند همه‌چیز را بیان نمی‌کند. هنگام مطالعۀ این کتاب بی‌نظیر گاه دوست داریم بیشتر بدانیم. این کتاب از زبان علمی استفاده نمی‌کند، بلکه برای همهٔ انسان‌ها و با زبانی قابل‌فهم نوشته شده است. پیام کتاب مقدس عمیقاً با رویدادهای واقعی پیوند دارد و بر همان‌ها استوار است. بنابراین با تاریخ روبه‌رو هستیم، اما تاریخی هدفمند؛ زیرا «تاریخ، داستان اوست». پیام کتاب در همان رویدادها نهفته است و اگر این رویدادها واقعاً رخ نداده باشند، پیام نیز معنای خود را از دست می‌دهد.

مقایسه با دیگر روایت‌های آفرینش و طوفان

در قرن نوزدهم، با کشف «اِنومه اِلیش» (روایت بابِلی آفرینش) و «حماسهٔ گیلگمش» (افسانه‌ای دربارهٔ طوفان) در عراق، این اندیشه مطرح شد که شاید پیدایش تا اندازه‌ای از این داستان‌ها تأثیر گرفته باشد. حتی ممکن بود این روایت‌ها پیش از زمانی نوشته شده باشند که موسی در حکمت مصریان آموزش دید و در گفتار و کردار توانا شد.

اما تفاوت‌ها چشمگیر است. در اِنومه اِلیش، خدایانی فانی با هم نزاع و جنگ می‌کنند و از دل آن، آسمان و زمین و انسان پدید می‌آید. این روایت آشکارا اسطوره‌ای است کاملاً متفاوت با پیدایش که گزارشی واقعی از آفریننده‌ای تواناست که تنها با سخن گفتن، هستی را پدید می‌آورد.

حماسهٔ گیلگمش نیز شباهت‌هایی با روایت طوفان در پیدایش دارد، اما جزئیات عجیبی در آن دیده می‌شود: خدایانی هراسان و کشتی‌ای به شکل مکعب (که از نظر فنی نامعقول است و به‌سرعت واژگون می‌شود). دیگر روایت‌های طوفان در جهان نیز معمولاً جزئیاتی غیرمنطقی و کمتر واقع‌گرایانه دارند. تنها در پیدایش است که شرحی می‌بینیم که می‌تواند بازتابی از رویدادی واقعی باشد.

نتیجه‌گیری

پیدایش گزارشی واقعی از منشأ همه‌چیز است که با سبکی تاریخی نوشته شده است. پیام آن در رویدادهای واقعی ریشه دارد. این کتاب پایه و اساس همهٔ آن چیزی است که در ادامهٔ کتاب مقدس می‌خوانیم.

در پایان لازم به ذکر است که پیدایش فصل ۱ حالت شعرگونه ندارد. شعر عبری کتاب مقدس از توازی، تقابل و تأکید بهره می‌برد: سطر دوم، سطر نخست را گسترش می‌دهد، با آن مقابله می‌کند یا همان معنا را به شکلی دیگر بیان می‌کند. مانند: «او گفت و شد؛ امر فرمود و برپا گردید» (مزمور ۳۳: ۹) یا «خداوند طریق عادلان را می‌داند، ولی طریق گناهکاران هلاک خواهد شد» (مزمور ۱: ۶).

این شیوهٔ نگارش را در گزارش آفرینش نمی‌بینیم. البته آرایش منظم در آن هست: هر روز پس از روز قبل، با سبکی باشکوه (اما همچنان به شکل یک گزارش عینی) بیان می‌شود که خدا چه کرد. تنها در ۲: ۲۳ نخستین سطرهای شعرگونه مشاهده می‌شود، یعنی سرود ستایش آدم از همسرش و آن هم تنها در یک آیه است.

نوشتۀ کِیس فلِخن (استاد کتاب مقدس و بیولوژیست)
برگرفته از مجلۀ “اساس کتاب مقدسی” نشر مؤسسۀ لوگوس