چرا میان روایت انجیل‌های متی و لوقا در نگارش متن دعای ربانی تفاوت هست؟

دعای ربانی در دو جای عهد جدید آمده است: در انجیل متی و انجیل لوقا. متن‌ها بسیار شبیه‌اند، اما چند تفاوت مهم دارند. بسیاری از پژوهشگران کتاب‌مقدس احتمال می‌دهند این تعلیم در دو موقعیت متفاوت داده شده است، زیرا گزارش‌های متی و لوقا از نظر زمان، مکان و موقعیت تفاوت دارند. اما برخی پژوهشگران نیز می‌گویند ممکن است یک تعلیم اصلی بوده باشد و نویسندگان متی و لوقا آن را با خلاصه یا تنظیم متفاوت نقل کرده باشند.

بنابراین دو احتمال اصلی وجود دارد:

۱- تعلیم دعای ربانی واقعاً دو بار در زمان‌ها و مکان‌های مختلف داده شده است.
۲- یا یک تعلیم بوده که هر یک از نگارندگان انجیل‌ها آن را به شکل متفاوتی نقل کرده‌اند.

۱ـ محل و موقعیت انجام این رخداد:
– در انجیل متی (۶: ۹-۱۳) این دعا بخشی از موعظۀ سر کوه است؛ یعنی عیسای مسیح هنگام تعلیم عمومی دربارۀ دعا آن را بیان می‌کند. این موعظه طبق روایت در منطقۀ جلیل و احتمالاً روی تپه‌ای نزدیک دریای جلیل انجام شده است.
– در انجیل لوقا (۱۱: ۲-۴) شاگردان از عیسی می‌خواهند دعا کردن را به آنان بیاموزد و او این دعا را در پاسخ به آنان یاد می‌دهد. محل روایت این دعا در انجیل لوقا در حوالی اورشلیم یا منطقۀ یهودیه ذکر شده است.

۲ـ تفاوت‌ها در روایت متی و لوقا
مواردی که در متی هست ولی در لوقا نیست:
– ارادۀ تو چنان‌که در آسمان است، بر زمین نیز کرده شود.
– ما را در آزمایش میاور، بلکه از شریر رهایی ده.
– عبارت پایانی معروف: «زیرا ملکوت و قوت و جلال تا ابد از آن توست».

چند اختلاف لفظی هم وجود دارد:
– در متی: نان روزانۀ ما را امروز به ما بده.
– در لوقا: نان روزانۀ ما را هر روز به ما بده.
و دربارۀ گناه:
– در متی: قرض‌های ما را ببخش
– در لوقا: گناهان ما را ببخش

تفاوت‌هایی در عبارت‌ها و ترتیب جمله‌ها نیز وجود دارد. متن متی طولانی‌تر و در قالب تعلیم عمومی در موعظۀ سرکوه است، اما متن لوقا کوتاه‌تر و در پاسخ مستقیم به درخواست شاگردان بیان می‌شود. بسیاری از مفسران احتمال می‌دهند دلیل این تفاوت‌ها این است که خداوند ما عیسای مسیح این تعلیم را بیش از یک بار و در موقعیت‌های مختلف تکرار کرده است. در تعالیم شفاهی آن زمان این امر کاملاً طبیعی بود؛ معلمان یهودی معمولاً یک تعلیم مهم را در جاهای مختلف برای گروه‌های متفاوت تکرار می‌کردند.

اما چرا متن متی کامل‌تر است؟
چند توضیح در پاسخ لازم است:
۱- متی ممکن است نسخۀ طولانی‌تر سنت را حفظ کرده باشد.
۲- لوقا ممکن است آن را کوتاه کرده باشد.
۳- یا در روایت‌های شفاهی آن دوران به روش‌های مختلف بیان شده است.
در متی، دعا شکل عبادی بیشتری دارد، و بسیاری از مفسرین نتیجه می‌گیرند کلیساهای اولیه از این شکل بیشتر استفاده کرده‌اند.

شکل عبادی در متی: متن دعای ربانی در انجیل متی ساختار بسیار منظم‌تری دارد. در آن سه درخواست دربارۀ خدا وجود دارد:
– نام تو مقدس باد
– ملکوت تو بیاید
– ارادۀ تو انجام شود

و سه درخواست دربارۀ نیاز انسان:
– نان روزانه
– آمرزش
– رهایی از آزمایش

این ساختار متقارن در انجیل متی باعث شده برخی چنین نتیجه بگیرند که برای استفاده در عبادت کلیسا تنظیم شده است.

۳ـ عبارت پایانی معروف عبارت «زیرا ملکوت و قوت و جلال تا ابد از آن توست» در بسیاری از نسخه‌های قدیمی انجیل متی وجود ندارد و شاید بعدها در عبادت کلیسا اضافه شده باشد. این نشان می‌دهد متن دعای ربانی در زندگی عبادی مسیحیان اولیه رشد کرده است.

۴ـ زبان ساده‌تر در لوقا در انجیل لوقا دعا کوتاه‌تر و ساده‌تر است و ساختار ادبی کمتری دارد؛ به همین دلیل بعضی الاهیدانان آن را به سنت اولیۀ شفاهی نزدیک‌تر می‌دانند.

خلاصۀ دیدگاه این گروه از مفسرین: نسخۀ لوقا → احتمالاً نزدیک‌تر به شکل اولیۀ این دعا بوده است
نسخۀ متی → احتمالاً شکل کامل‌تر و مناسب‌تر برای عبادت کلیسایی بوده است

دعای ربانی حتی در یک نوشتۀ مسیحی بسیار قدیمی به نام دیداخه هم آمده و این نسخه به کشف این نکته کمک می‌کند که مسیحیان قرن اول این دعا را چگونه انجام می‌دادند. این متن برای پژوهشگران اهمیت بسیاری دارد، چون نشان می‌دهد مسیحیان اولیه چگونه این دعا را می‌کردند.

دعای ربانی در دیداخه: در فصل ۸ این کتاب، دعای ربانی تقریباً به همان شکل انجیل متی است و نه شکل کوتاه انجیل لوقا. یک دستور جالب نیز به دنبال آن آمده است: «مسیحیان باید این دعا را روزانه سه بار بخوانند».

اهمیت تاریخی این موضوع: وجود دعای ربانی در دیداخه بیانگر چند نکته مهم است:
– این دعا خیلی زود در کلیساهای اولیه به یک دعای رسمی تبدیل شد.
– شکل رایج آن در عبادت کلیسا بیشتر شبیه متن متی بود.
– مسیحیان اولیه آن را بخشی از نظم روزانۀ دعای خود می‌دانستند.

جهت مطالعۀ بیشتر در مورد دیداخه به دو لینک زیر از وبسایت پرپاسخ مراجعه فرمایید:

متن کامل دیداخه (تعلیم دوازده رسول مسیح)

دیداخه چگونه سندی است؟